Phía xã Tân Nhựt cũ, đất phèn trũng từng chỉ làm lúa một vụ, năng suất thấp; nhiều năm nay một phần nông dân đã chuyển sang trồng rau, làm nhà lưới, nuôi gà vịt, cá để có thu nhập cao hơn. Báo chí thành phố từng nhiều lần nhắc tới các mô hình trồng rau sạch ở Tân Nhựt như một hướng làm giàu của vùng ven đô. Rau ở đây đi các chợ đầu mối, chợ quanh vùng, và một phần bán thẳng cho người dân.
Bài này kể chuyện rau ở Tân Nhựt từ phía người ăn: rau từ đâu ra, vì sao vùng ven đô trồng rau, cách mua rau gần nhà cho tươi, và cách nhận biết, sơ chế rau cho an toàn. Không nêu tên hợp tác xã, cơ sở cụ thể; muốn mua tận vườn nên hỏi người địa phương.
Từ lúa một vụ đến rau: vì sao đổi cây
Đất phía tây của xã Tân Nhựt mới (vùng Tân Nhựt cũ) là đất thấp, nhiễm phèn, nhiều kênh rạch nội đồng. Trước đây phần lớn trồng lúa một vụ, năng suất không cao, thu nhập từ ruộng lúa thấp. Sau chiến tranh, vùng này còn phải khai hoang lại từ những mảnh đất bị tàn phá.
Khi thành phố mở rộng, nhu cầu rau xanh cho hàng triệu dân tăng mạnh. Trồng rau trên diện tích nhỏ, quay vòng nhanh, bán được ngay cho thị trường gần mang lại thu nhập cao hơn trồng lúa nhiều lần. Nhiều hộ cải tạo đất, lên liếp, làm hệ thống tưới, dựng nhà lưới để trồng rau ăn lá, rau gia vị quanh năm.
Cùng lúc, đất nông nghiệp ở vùng ven đô dần bị thu hẹp vì chuyển sang đất ở, đất công nghiệp. Vườn rau ở Tân Nhựt vì thế nằm xen giữa khu dân cư mới, nhà trọ, kho xưởng — một cảnh quen thuộc của nông nghiệp ven đô TP.HCM.
Những loại rau hay gặp ở vườn ven đô
Rau ăn lá. Rau muống, cải ngọt, cải xanh, mồng tơi, rau dền, xà lách, rau lang. Quay vòng nhanh, vài tuần là thu hoạch, hợp với ruộng nhỏ.
Rau gia vị. Hành lá, ngò, húng quế, rau om, tía tô, kinh giới. Cần nhiều công chăm, bán đều cho chợ và quán ăn.
Rau ăn quả. Bầu, bí, mướp, khổ qua, đậu đũa, dưa leo. Cần giàn, thời gian dài hơn rau lá.
Rau thuỷ sinh. Rau muống nước, bông súng, rau nhút ở ao, kênh — chỉ an toàn khi nguồn nước sạch.
Rau trong nhà lưới. Nhà lưới giúp hạn chế côn trùng, mưa dập, giảm dùng thuốc bảo vệ thực vật nếu được canh tác đúng quy trình.
Rau mầm, rau thuỷ canh. Một số hộ trẻ thử trồng rau mầm, rau thuỷ canh trên diện tích nhỏ, bán qua mạng cho khách quanh vùng. Đây là mô hình nhỏ, tuỳ người làm, chưa phổ biến rộng.
Rau từ ruộng tới chợ
Phần lớn rau trồng ở vùng ven đô được thương lái thu mua tại ruộng vào chiều tối hoặc sáng sớm, chở về các chợ đầu mối như Bình Điền (Quận 8 cũ), rồi từ đó toả đi các chợ lẻ khắp thành phố. Một phần bán thẳng cho chợ gần, quán ăn quanh vùng. Hộ trồng nhỏ có khi tự mang ra chợ bán.
Vì đi qua nhiều khâu, bó rau ở chợ gần nhà có thể là rau trồng ngay trong xã, cũng có thể từ Đà Lạt, Long An cũ, các tỉnh miền Tây. Người mua khó biết chính xác. Cách chắc nhất để mua rau địa phương là mua của người trồng quen, hoặc ở những sạp nhỏ của chính nông dân trong chợ.
Một số mô hình trồng rau ở vùng ven đô đạt chứng nhận theo các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt và bán qua hợp tác xã, cửa hàng, siêu thị. Rau có chứng nhận thường được đóng gói, có nhãn truy xuất nguồn gốc.
Mua rau ở đâu quanh Tân Nhựt: so sánh nhanh
Bảng so sánh chung các nơi mua rau. Không nêu cơ sở cụ thể.
| Nơi mua | Điểm mạnh | Điểm cần để ý |
|---|---|---|
| Người trồng quen trong xóm | Rau hái trong ngày, biết người trồng | Ít loại, theo mùa, cần quen biết |
| Sạp nông dân ở chợ | Tươi, giá hợp lý, hỏi được cách trồng | Khó phân biệt với sạp lấy hàng chợ đầu mối |
| Sạp rau chợ truyền thống | Đủ loại, tiện | Nguồn gốc nhiều nơi, khó biết |
| Siêu thị, cửa hàng rau có nhãn | Có thông tin nguồn gốc, đóng gói | Giá thường cao hơn, rau đóng gói vẫn phải rửa |
| Chợ chiều, chợ tự phát | Gần nhà, đúng giờ tan ca | Có rau còn lại từ sáng, nguồn khó biết |
Không có nơi nào bảo đảm tuyệt đối. Với mọi nguồn rau, cách sơ chế tại nhà vẫn là lớp bảo vệ quan trọng nhất.
Mẹo nhỏ: rau theo mùa, trồng gần thường tươi lâu hơn, ít phải dùng chất bảo quản khi vận chuyển. Bó rau còn dính chút đất, lá không đều màu, có vài lỗ sâu nhỏ không có nghĩa là rau xấu; ngược lại, rau quá bóng đẹp trái mùa chưa chắc đã tốt hơn.
Sơ chế rau cho an toàn tại nhà
Các bước đơn giản, áp dụng cho rau mua ở bất cứ đâu:
- Nhặt bỏ lá úa, dập, rễ, phần dính đất.
- Rửa dưới vòi nước chảy từng bó nhỏ, chà nhẹ mặt lá, nhất là rau ăn sống.
- Ngâm trong nước sạch một lúc rồi rửa lại; không cần ngâm quá lâu.
- Rau ăn sống để ráo trong rổ sạch, ăn trong ngày.
- Rau nấu chín: luộc, xào, nấu canh đủ chín; đổ bỏ nước luộc đầu với rau có nghi ngờ.
- Rửa tay, dao thớt sạch trước và sau khi sơ chế; dao thớt dùng cho rau sống tách riêng với thịt cá sống.
Nước rửa rau chuyên dụng không thay được việc rửa kỹ dưới vòi nước chảy. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người bệnh nên ưu tiên rau đã nấu chín.
Rau thơm ăn kèm bún, phở, bánh xèo ở quán là thứ hay bị bỏ qua khâu rửa. Ở nhà nên rửa từng nhánh; ở quán lạ, nếu không yên tâm, có thể xin không lấy rau sống.
Rau ven kênh, rau tự mọc: đừng hái về ăn
Đi trong các ấp phía Tân Nhựt cũ, dễ thấy rau muống, rau ngổ, bông súng mọc ven kênh, ven ao. Người lớn tuổi nhớ thời hái rau đồng về nấu canh. Nhưng nay nhiều kênh rạch nhận nước thải sinh hoạt, nước từ khu sản xuất, nước mưa chảy tràn từ đường lớn; rau mọc ở đó có thể nhiễm vi sinh, kim loại nặng, hoá chất.
Lời khuyên an toàn: không hái rau mọc ven kênh, ao gần khu dân cư, khu công nghiệp, đường lớn để ăn. Rau đồng nếu muốn ăn nên mua ở chợ, của người trồng có nguồn nước rõ ràng.
Cùng lý do đó, không nên bắt cá, ốc ở kênh rạch gần khu dân cư đông, khu sản xuất để ăn, dù trông có vẻ còn nhiều.
Trẻ con trong xóm hay theo nhau ra kênh hái rau, bắt cá chơi. Ngoài chuyện ăn uống, kênh rạch, ao sâu còn là nơi nguy hiểm đuối nước; người lớn nên dặn và để ý.
Nghề trồng rau trước sức ép đô thị hoá
Nông dân trồng rau ở vùng ven đô đối mặt với nhiều sức ép: đất bị thu hẹp vì quy hoạch, giá đất lên khiến nhiều hộ bán ruộng; nguồn nước tưới chịu ảnh hưởng của khu dân cư và sản xuất; lao động trẻ bỏ ruộng đi làm công nhân, chạy xe; giá rau lên xuống thất thường theo mùa và thương lái.
Mặt khác, gần thành phố là lợi thế: rau hái chiều nay sáng mai đã lên bàn ăn, chi phí vận chuyển thấp, người mua ngày càng quan tâm rau an toàn. Một số hộ chuyển sang trồng trong nhà lưới, bán qua mạng, giao tận nhà cho khách quen trong xã và các quận lân cận.
Tương lai của vườn rau ở Tân Nhựt phụ thuộc vào quy hoạch sử dụng đất của thành phố, điều mà người dân nên theo dõi qua thông báo chính thức thay vì tin đồn.
Mua rau tận vườn: cách hỏi và phép lịch sự
Người ở gần vườn rau có thể hỏi mua trực tiếp. Cách hay nhất là đi qua người quen giới thiệu, hoặc hỏi ngay khi thấy người trồng đang làm vườn, nói rõ mình ở gần, muốn mua thường xuyên. Nhiều người trồng sẵn lòng bán ít cho hàng xóm, nhất là rau đã đủ lứa.
Một vài phép lịch sự: không tự ý vào ruộng, nhà lưới khi chưa được mời, vì có thể làm dập rau, mang mầm bệnh; không hái thử; đi đúng bờ liếp; hẹn giờ lấy rau hợp với giờ thu hoạch của người trồng. Giá cả thoả thuận rõ trước.
Hỏi thêm người trồng về cách chăm, thời gian cách ly sau khi phun thuốc nếu có. Người trồng làm ăn tử tế thường vui vẻ trả lời; nếu người bán né tránh, nên cân nhắc.
Mua quen một vườn còn có cái lợi: được báo khi có lứa rau mới, được để dành phần, đôi khi được tặng ít rau thơm, trái bầu, trái bí vườn nhà. Mối quan hệ hàng xóm như vậy là điều người ở khu dân cư mới hiếm khi có.
Trồng rau ở nhà trọ, sân thượng: làm được không
Nhiều gia đình ở Tân Nhựt, cả người gốc lẫn người thuê, trồng ít rau trong thùng xốp, chậu nhựa trên sân thượng, hành lang, trước hiên: hành lá, rau thơm, cải, mồng tơi, ớt. Không đủ ăn hằng ngày nhưng có sẵn ít rau thơm nêm canh, vài cọng hành rắc cháo.
Để trồng được ở phòng trọ, cần chỗ có nắng vài giờ mỗi ngày, đất trồng mua sẵn hoặc trộn với phân hữu cơ, thùng có lỗ thoát nước. Tưới vừa đủ, tránh để nước đọng gây muỗi, nhất là mùa mưa khi sốt xuất huyết dễ bùng phát.
Trồng ở hành lang chung thì nên hỏi chủ trọ, đặt gọn không chắn lối đi, không để nước tưới chảy xuống phòng dưới. Một vài chậu rau xanh cũng làm dãy trọ dễ chịu hơn, và là câu chuyện để hàng xóm làm quen nhau.
Người lớn tuổi từ quê lên giữ cháu thường là người chăm mấy thùng rau này giỏi nhất, vừa có việc cho đỡ nhớ ruộng vườn, vừa có rau sạch cho cả nhà.
Gia cầm, cá ao: những nông sản khác của vùng
Bên cạnh rau, phía Tân Nhựt cũ còn có hộ nuôi gà, vịt, cá trong ao, mương vườn. Một số hộ bán trứng, gà vịt cho người quen trong xóm, cho quán ăn quanh vùng. Đây là phần nông nghiệp nhỏ, rải rác, không còn là nghề chính của đa số hộ.
Mua gia cầm sống từ hộ nuôi quen giúp có thịt tươi, nhưng việc giết mổ tại nhà cần chú ý vệ sinh: làm ở nơi thoáng, xa khu bếp, rửa tay sạch, xử lý lông, nội tạng, nước thải đúng cách. Khi có dịch bệnh gia cầm, cần theo khuyến cáo của cơ quan thú y, không mua gia cầm ốm, chết.
Cá ao nuôi trong vườn nhà an toàn hơn cá bắt ngoài kênh, nhưng vẫn phụ thuộc nguồn nước ao. Hỏi người nuôi về nguồn nước, cách cho ăn trước khi mua thường xuyên.
Trứng gà, trứng vịt mua của hộ nuôi nên được rửa sạch vỏ trước khi dùng (rửa ngay trước khi nấu, không rửa rồi cất lâu), bỏ trứng nứt vỡ, nấu chín kỹ, nhất là khi cho trẻ nhỏ và người già ăn.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tân Nhựt còn trồng lúa không?
Còn một phần ở phía Tân Nhựt cũ, nhưng diện tích lúa đã giảm nhiều. Nhiều hộ chuyển sang trồng rau, nuôi gia cầm, cá hoặc chuyển đất sang mục đích khác. Thông tin chính xác về diện tích nên tra số liệu chính thức của địa phương.
Làm sao biết rau ở chợ là rau địa phương?
Khó biết chắc vì rau đi qua chợ đầu mối từ nhiều vùng. Cách chắc nhất là mua của người trồng quen hoặc sạp nhỏ do chính nông dân bán. Rau có chứng nhận đóng gói thường có thông tin nguồn gốc trên nhãn.
Rau trồng trong nhà lưới có an toàn hơn không?
Nhà lưới giúp hạn chế côn trùng, mưa dập, có thể giảm dùng thuốc nếu canh tác đúng quy trình. Nhưng an toàn còn phụ thuộc nguồn nước, phân bón, cách dùng thuốc. Rau nhà lưới vẫn cần rửa kỹ trước khi ăn.
Ngâm rau với nước muối có loại bỏ được thuốc trừ sâu không?
Ngâm nước muối không phải cách hiệu quả để loại bỏ dư lượng thuốc. Cách được khuyến nghị phổ biến là nhặt bỏ lá hư, rửa kỹ dưới vòi nước chảy, ngâm nước sạch rồi rửa lại, và nấu chín khi có nghi ngờ.
Có nên hái rau muống, bông súng ven kênh về ăn không?
Không nên với kênh rạch gần khu dân cư, khu sản xuất, đường lớn, vì nguồn nước có thể bị ô nhiễm. Muốn ăn rau đồng, hãy mua ở chợ hoặc của người trồng có nguồn nước rõ ràng.
Người trồng rau ở Tân Nhựt bán cho ai là chủ yếu?
Phần lớn bán cho thương lái chở về các chợ đầu mối, một phần bán cho chợ quanh vùng, quán ăn, và bán trực tiếp cho người quen. Một số mô hình bán qua hợp tác xã, cửa hàng có chứng nhận.