Người làm ca ở các xưởng, kho, khu công nghiệp quanh Tân Nhựt chịu một số rủi ro sức khoẻ lặp đi lặp lại: thiếu ngủ vì ngủ ngày trong phòng trọ nóng, ăn uống thất thường, tiếng ồn và bụi, hơi hoá chất ở xưởng nhựa, cơ khí, đau lưng vì bê vác, và tai nạn giao thông trên đường về lúc mệt. Phần lớn có thể giảm bằng những việc làm được ngay: tổ chức giấc ngủ, mang đồ bảo hộ đúng cách, ăn trước ca, khám sức khoẻ định kỳ, và không lái xe khi buồn ngủ.
Theo danh bạ doanh nghiệp của trang, sản xuất sản phẩm từ nhựa, gia công cơ khí, kho bãi, vận tải là những ngành có mặt nhiều trên địa bàn xã. Bài này viết cho người làm trong các ngành đó và gia đình họ. Bài không thay lời khuyên của bác sĩ; triệu chứng kéo dài hãy đi khám.
Ngủ ban ngày trong phòng trọ mái tôn
Người làm ca đêm về tới phòng trọ lúc mặt trời vừa lên, nắng chiếu thẳng mái tôn, hàng xóm bắt đầu nấu ăn, xe tải chạy ngoài quốc lộ, trẻ con trong dãy trọ đi học. Ngủ được bốn, năm tiếng đứt quãng là chuyện thường. Thiếu ngủ kéo dài làm giảm tập trung, tăng nguy cơ tai nạn lao động và tai nạn giao thông, và liên quan đến nhiều vấn đề sức khoẻ khác.
Những cách đã giúp được nhiều người: che kín cửa sổ bằng rèm dày hoặc bìa cứng; dùng nút bịt tai, bịt mắt; quạt hướng ra cửa để đẩy hơi nóng; nếu được, ngủ ở tầng dưới, không ngủ sát mái tôn. Ăn nhẹ trước khi ngủ, tránh cà phê và nước tăng lực trong vài giờ cuối ca. Giữ giờ ngủ cố định cả những ngày nghỉ nếu có thể.
Gia đình có người làm đêm nên thoả thuận với nhau và với hàng xóm. Một tấm giấy treo cửa "đang ngủ ca đêm" nghe buồn cười nhưng hiệu quả ở nhiều dãy trọ. Chủ trọ cũng có thể giúp bằng cách bố trí người làm đêm ở những phòng ít ồn hơn.
Ăn uống theo ca
Người làm ca hay bỏ bữa, ăn vội ổ bánh mì ở cổng xưởng, uống nhiều cà phê, nước ngọt để tỉnh. Ăn đêm nhiều đồ chiên, mặn, ngọt dễ gây đầy bụng, ợ chua và về lâu dài tăng nguy cơ tăng cân, rối loạn chuyển hoá.
Một nguyên tắc dễ nhớ: ăn bữa chính trước khi vào ca, giữa ca ăn nhẹ (cơm phần nhỏ, cháo, trái cây, sữa), sau ca ăn nhẹ rồi ngủ. Uống nước đều trong ca, nhất là ở xưởng nóng; khát mới uống là đã muộn. Hạn chế rượu bia sau ca, kể cả "vài lon cho dễ ngủ"; rượu làm giấc ngủ nông và hay tỉnh giấc.
Nhiều xưởng có bếp ăn ca. Nếu bữa ăn ca không đủ no hoặc không đảm bảo, người lao động có thể phản ánh qua công đoàn; chất lượng bữa ăn ca là việc doanh nghiệp và công đoàn có trách nhiệm theo dõi. Với người ăn ở quán quanh khu trọ, chọn nơi sạch sẽ, thức ăn nấu chín, nước uống rõ nguồn.
Tiếng ồn, bụi, hơi hoá chất: những rủi ro không thấy ngay
Tiếng ồn. Máy ép nhựa, máy dập, máy cắt kim loại tạo tiếng ồn lớn. Nghe kém do tiếng ồn tiến triển âm thầm qua nhiều năm và thường không hồi phục. Đeo nút tai hoặc chụp tai được cấp mỗi khi ở khu ồn, kể cả chỉ ghé qua; nếu nói chuyện phải hét mới nghe, nơi đó cần bảo vệ tai.
Bụi. Mài, cắt kim loại, nghiền nhựa, xử lý vật liệu xây dựng tạo bụi mịn. Khẩu trang vải thông thường không đủ với bụi nghề nghiệp; dùng đúng loại khẩu trang được cấp và thay theo hướng dẫn.
Hơi hoá chất. Gia nhiệt nhựa, sơn, keo, dung môi có thể sinh hơi gây kích ứng mắt, mũi, họng, đau đầu. Khu làm việc cần thông gió; làm việc với hoá chất phải có găng tay, kính, khẩu trang phù hợp và biết cách xử lý khi bị dính.
Nóng. Xưởng mái tôn mùa khô có thể rất nóng. Chuột rút, chóng mặt, buồn nôn, da nóng khô là dấu hiệu say nóng; dừng việc, vào chỗ mát, uống nước và báo người phụ trách. Lơ mơ, ngất là cấp cứu.
Bê vác. Công việc kho bãi, bốc xếp dễ gây đau lưng. Dùng xe đẩy, xe nâng khi có; khi bê thì gập gối, giữ lưng thẳng, ôm vật sát người, không vừa bê vừa xoay người.
Đường về sau ca đêm: rủi ro lớn nhất có khi nằm ngoài xưởng
Nhiều công nhân ở Tân Nhựt đi làm bằng xe máy, quãng đường đi về có đoạn chạy dọc hoặc băng qua Quốc lộ 1, đường Nguyễn Hữu Trí, Trần Đại Nghĩa, nơi có nhiều xe tải, xe container. Sau tám, mười hai tiếng làm đêm, phản xạ chậm, mắt díp lại; vài giây ngủ gật trên xe là đủ gây tai nạn.
Những việc nên làm: không chạy xe khi đang buồn ngủ; nếu thấy díp mắt, dừng ở chỗ an toàn, rửa mặt, nghỉ vài phút. Đi về cùng đồng nghiệp ở gần nhà. Đội mũ bảo hiểm cài quai, bật đèn, mặc áo có màu sáng hoặc phản quang khi về lúc trời tối. Không uống rượu bia rồi lái xe.
Một số doanh nghiệp có xe đưa đón công nhân. Nếu nơi làm có, cân nhắc dùng, nhất là với ca đêm. Nếu nơi ở xa xưởng và ca đêm kéo dài, chuyển trọ về gần nơi làm có khi là quyết định bảo vệ sức khoẻ đáng giá nhất.
Khám sức khoẻ định kỳ: đọc kết quả, đừng chỉ cất đi
Theo quy định về an toàn, vệ sinh lao động, người lao động được doanh nghiệp tổ chức khám sức khoẻ định kỳ; người làm nghề nặng nhọc, độc hại được khám thường xuyên hơn và có thể được khám phát hiện bệnh nghề nghiệp. Đây là cơ hội phát hiện sớm tăng huyết áp, tiểu đường, suy giảm thính lực, bệnh phổi.
Sau khi nhận kết quả, đọc kỹ những dòng được ghi bất thường hoặc đề nghị khám chuyên khoa. Mang kết quả đến trạm y tế, nơi đăng ký khám ban đầu hoặc bác sĩ để được tư vấn tiếp. Nhiều người đọc thấy "huyết áp cao", "men gan tăng" rồi để đó, đến khi bệnh nặng mới đi khám.
Nếu có triệu chứng mà nghi liên quan đến công việc (ho kéo dài, khó thở, nghe kém, da bị kích ứng ở chỗ tiếp xúc hoá chất), hãy nói rõ nghề nghiệp với bác sĩ. Bệnh nghề nghiệp được phát hiện và xác định đúng thì người lao động được hưởng chế độ theo luật.
Sức khoẻ tinh thần: mệt mỏi, căng thẳng và xa nhà
Làm ca dài, xa quê, ở phòng trọ chật, lo tiền nhà tiền học cho con, không ít người cảm thấy kiệt sức. Mất ngủ kéo dài, chán ăn, không còn hứng thú với những điều từng thích, cáu gắt với người thân là những dấu hiệu cần được để ý.
Nói chuyện với người tin cậy là bước đầu: người thân, bạn bè cùng quê, đồng nghiệp. Giữ một chút thời gian cho bản thân: đi bộ buổi chiều ở chỗ thoáng, chơi thể thao với đồng nghiệp, gọi điện về quê. Công đoàn, hội phụ nữ, đoàn thanh niên ở nhiều nơi có hoạt động sinh hoạt cho công nhân.
Nếu tâm trạng buồn chán kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới công việc và sinh hoạt, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy đi khám bác sĩ và báo cho người thân ngay. Đây là vấn đề sức khoẻ, có thể điều trị, không phải yếu đuối.
Phụ nữ làm ca: mang thai, nuôi con nhỏ
Lao động nữ mang thai, nuôi con nhỏ được pháp luật lao động bảo vệ: có những công việc không được bố trí, có những trường hợp được chuyển việc nhẹ hơn hoặc không làm đêm, làm thêm giờ, có thời gian nghỉ trong ngày để chăm con nhỏ. Điều kiện cụ thể theo Bộ luật Lao động và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Khi biết mình mang thai, báo cho người quản lý hoặc phòng nhân sự sớm để được bố trí phù hợp, nhất là khi đang làm ở khu có hoá chất, tiếng ồn lớn, bê vác nặng hoặc đứng lâu. Đi khám thai định kỳ và hỏi bác sĩ về điều kiện làm việc của mình.
Sau sinh, khi quay lại làm việc, lao động nữ nuôi con nhỏ có quyền lợi về thời gian nghỉ trong ngày theo quy định; nhiều doanh nghiệp có phòng vắt, trữ sữa. Hỏi phòng nhân sự để biết chỗ mình làm đang áp dụng thế nào. Bài riêng trong mục này nói kỹ về khám thai, sinh con và chế độ thai sản cho lao động nữ ở Tân Nhựt.
Đứng cả ca, ngồi cả ca: giữ cơ thể không hỏng dần
Công nhân dây chuyền đứng suốt ca, người lái xe nâng, tài xế xe tải ngồi suốt ca, nhân viên kho đi bộ hàng chục cây số mỗi ngày trên nền xi măng. Mỗi kiểu làm việc mài mòn cơ thể theo một cách: suy giãn tĩnh mạch chân, đau gót, đau lưng dưới, đau cổ vai, tê tay vì thao tác lặp lại.
Những việc nhỏ có ích: giày vừa chân, đế êm, thay khi đã mòn; tận dụng giờ nghỉ giữa ca để đi lại, duỗi chân, xoay vai, nếu đứng nhiều thì kê chân lên khi ngồi nghỉ; nếu ngồi nhiều thì đứng dậy vận động mỗi khi có thể. Với việc lặp đi lặp lại một động tác, đổi tay khi được và nói với tổ trưởng nếu tay bắt đầu tê buốt kéo dài.
Ngày nghỉ, dành thời gian vận động nhẹ nhàng: đi bộ, đạp xe trên những con đường ít xe trong ấp, chơi bóng với đồng nghiệp. Đau kéo dài quá vài tuần, đau lan xuống chân, tê yếu tay chân cần đi khám để được chẩn đoán và điều trị đúng, đừng chỉ dán cao rồi tiếp tục.
Danh sách tự kiểm mỗi tháng
Mỗi tháng một lần, tự hỏi những câu dưới. Có từ hai câu "không" trở lên là lúc cần điều chỉnh hoặc đi khám.
- Tuần qua có ngủ được ít nhất sáu, bảy tiếng mỗi ngày phần lớn số ngày không?
- Có ăn bữa chính trước ca, uống đủ nước trong ca không?
- Có luôn đeo nút tai, khẩu trang, găng tay theo yêu cầu ở vị trí làm không?
- Có lần nào suýt ngủ gật trên đường về không? (Có là dấu hiệu nguy hiểm.)
- Lưng, vai, cổ tay có đau kéo dài quá hai tuần không?
- Kết quả khám sức khoẻ gần nhất có dòng nào bất thường mà chưa đi khám tiếp không?
- Có thấy buồn chán, mất hứng thú kéo dài nhiều tuần không?
Danh sách không thay cho khám bệnh; nó giúp bạn nhận ra sớm những thay đổi mà nhịp ca kíp làm mình quen dần và bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Làm ca đêm lâu năm có hại sức khoẻ không?
Làm ca đêm kéo dài làm rối nhịp sinh học, dễ thiếu ngủ và liên quan đến nhiều vấn đề sức khoẻ. Tổ chức giấc ngủ, ăn uống điều độ, khám sức khoẻ định kỳ giúp giảm rủi ro. Có triệu chứng kéo dài hãy đi khám bác sĩ.
Xưởng nhựa có mùi khét thì có cần lo không?
Hơi từ gia nhiệt nhựa có thể gây kích ứng mắt, mũi, họng và đau đầu. Khu làm việc cần thông gió và người lao động cần đồ bảo hộ phù hợp. Nếu thấy khó chịu kéo dài, báo người phụ trách an toàn, công đoàn và đi khám, nói rõ nghề nghiệp.
Tai ù sau ca làm có sao không?
Ù tai sau khi làm việc ở nơi ồn là dấu hiệu tai đang chịu quá tải. Nếu lặp lại thường xuyên, nguy cơ nghe kém vĩnh viễn tăng. Đeo nút tai hoặc chụp tai đúng cách và đề nghị khám thính lực trong đợt khám định kỳ.
Công ty không khám sức khoẻ định kỳ thì sao?
Khám sức khoẻ định kỳ cho người lao động là nghĩa vụ của người sử dụng lao động theo quy định về an toàn, vệ sinh lao động. Hỏi phòng nhân sự, công đoàn cơ sở; nếu không được giải quyết, có thể phản ánh đến cơ quan quản lý lao động.
Buồn ngủ trên đường về sau ca đêm thì nên làm gì?
Dừng xe ở nơi an toàn, rửa mặt, nghỉ vài phút cho tỉnh rồi mới đi tiếp. Đi cùng đồng nghiệp, dùng xe đưa đón nếu công ty có. Không uống rượu bia, không cố chạy khi mắt đã díp lại.
Lao động nữ mang thai có phải làm ca đêm không?
Pháp luật lao động có quy định bảo vệ lao động nữ mang thai, trong một số trường hợp không bố trí làm đêm, làm thêm giờ hoặc công việc nặng nhọc, độc hại. Báo sớm cho phòng nhân sự và hỏi công đoàn về điều kiện cụ thể theo quy định hiện hành.