Đất phèn là loại đất có chứa các hợp chất lưu huỳnh (chủ yếu từ khoáng pyrit) hình thành trong môi trường ngập nước, đầm lầy ven biển. Khi đất bị phơi khô, tiếp xúc không khí, các hợp chất này bị ôxy hoá sinh ra axit, làm đất và nước chua, giải phóng sắt, nhôm gây hại cho cây. Nhiều vùng thấp ở Tân Nhựt, nhất là phía Tân Nhựt cũ, là đất phèn — điều người làm ruộng ở đây biết rõ qua nhiều đời.
Phèn không chỉ là chuyện của người trồng lúa, trồng rau. Nó ảnh hưởng tới nước giếng, ống nước, móng nhà, cây trồng trong vườn. Bài này giải thích bằng lời dễ hiểu: phèn từ đâu ra, nhận biết thế nào, và người dân đã sống chung với phèn ra sao.
Phèn từ đâu ra
Hàng nghìn năm trước, vùng đất thấp phía tây nam Sài Gòn là đầm lầy, rừng ngập mặn và vùng bãi bồi chịu ảnh hưởng nước biển. Trong bùn ngập nước thiếu ôxy, vi sinh vật chuyển lưu huỳnh trong nước biển thành các khoáng sắt sunfua, nổi bật là pyrit. Khi đất còn ngập, pyrit nằm yên, không gây hại.
Vấn đề xuất hiện khi đất bị tháo khô — do đào kênh, làm ruộng, san lấp, hoặc mùa khô kéo dài. Không khí lọt vào, pyrit bị ôxy hoá, tạo ra axit sunfuric. Axit này hoà tan sắt, nhôm trong đất, khiến nước chua và có nhiều kim loại hoà tan. Người dân gọi hiện tượng này là "xì phèn" hay "phèn lên".
Đó là lý do đất phèn có hai trạng thái: phèn tiềm tàng (còn ngập, chưa chua) và phèn hoạt động (đã bị ôxy hoá, chua). Đào sâu xuống lớp phèn tiềm tàng rồi phơi lên mặt đất có thể biến nó thành phèn hoạt động — điều người làm ruộng lâu năm đều dặn nhau tránh.
Trong cùng một thửa đất, độ sâu của lớp phèn có thể khác nhau: chỗ gần rạch cũ, chỗ trũng thường có lớp phèn nông hơn, chỗ gò cao thì sâu hơn. Vì vậy hai nhà cạnh nhau có thể gặp chuyện phèn rất khác nhau khi đào móng, đào ao. Kinh nghiệm của người ở lâu năm về "chỗ nào phèn nặng" vì thế rất đáng hỏi.
Nhận biết đất và nước phèn bằng mắt thường
Nước trong vắt bất thường. Nước ở mương, ao trong vắt như nước lọc nhưng không có rong rêu, tôm cá ít — dấu hiệu nước chua, phèn làm các hạt lơ lửng lắng xuống.
Váng đỏ, vàng gạch. Dưới đáy mương, ven bờ có lớp cặn màu đỏ cam, vàng gạch; mặt nước đôi khi có váng óng ánh như dầu. Đó là sắt kết tủa.
Đất có đốm vàng rơm. Khi đào lên, đất sét có những đốm, vệt màu vàng rơm nhạt — một loại khoáng hình thành trong đất phèn đã bị ôxy hoá.
Cây chỉ thị. Những vùng phèn nặng thường có cỏ năng, lác, tràm mọc tốt, trong khi lúa, rau mới trồng dễ vàng lá, còi cọc.
Vị chua, chát. Nước phèn có vị chua, chát; khi đun, ấm có thể đóng cặn màu vàng nâu. Tuy vậy, đừng nếm nước lạ để thử — dùng giấy đo pH hoặc mang mẫu đi kiểm.
Phèn và ruộng: kinh nghiệm của người Tân Nhựt
Báo chí kể rằng sau 1975, người dân Tân Nhựt phải khử phèn để trồng lại lúa, ban đầu chỉ làm được một vụ trong mùa mưa. Kinh nghiệm phổ biến nhất là rửa phèn: dùng nước mưa đầu mùa hoặc nước ngọt dẫn vào ruộng, ngâm rồi tháo ra để cuốn bớt axit và sắt, nhôm hoà tan. Làm nhiều lần, ruộng bớt chua dần.
Với rau màu, người dân lên liếp cao: đào mương, đắp đất thành luống cao hơn mặt nước. Lớp đất mặt luống được rửa phèn qua nhiều mùa mưa và bón thêm phân hữu cơ, nên trồng rau được, còn phèn đọng lại dưới mương. Bón vôi cũng là cách giảm chua, nhưng cần đúng liều và đúng lúc.
Một số hộ còn kết hợp trồng xen: lúa hoặc rau trên mặt luống, cá dưới mương, dừa nước hay chuối trên bờ. Cách làm này tận dụng được cả phần đất phèn nặng dưới mương mà vẫn có thu nhập, và giữ cho mương luôn có nước, hạn chế phèn bị ôxy hoá.
Điều người làm ruộng lâu năm luôn nhắc: đừng để ruộng phèn khô nứt nẻ quá lâu, đừng đào xới quá sâu mang lớp đất phèn tiềm tàng lên mặt. Những kinh nghiệm này đúng với khuyến cáo khoa học về quản lý đất phèn. Nếu cần hướng dẫn cụ thể cho thửa ruộng của mình, hãy hỏi cán bộ khuyến nông.
Phèn và công trình: móng nhà, ống nước, kim loại
Nước chua và giàu sunfat trong đất phèn có thể ăn mòn bê tông và thép theo thời gian. Móng nhà, cọc, cột điện, ống thép chôn trong đất phèn ẩm có thể xuống cấp nhanh hơn ở đất thường. Đây là lý do khi xây dựng ở vùng phèn, người thiết kế thường tính tới loại xi măng, lớp bảo vệ cốt thép và cách chống thấm phù hợp.
Ống nước bằng kim loại, hàng rào sắt, khung cửa sát đất dễ gỉ sét nhanh. Nhiều gia đình chuyển sang ống nhựa, sơn chống gỉ, đặt chân cột trên bệ bê tông cao hơn mặt đất. Bơm nước, máy móc dùng nước phèn cũng mau hỏng hơn nếu không được lọc.
Nếu bạn xây nhà, làm xưởng ở vùng đất thấp của xã, nên khảo sát địa chất và hỏi ý kiến kỹ sư về đất phèn, đất yếu trước khi chọn giải pháp móng. Chi phí khảo sát nhỏ so với chi phí sửa chữa sau này. Phần pháp lý, giấy phép xây dựng có mục riêng trên trang.
Đất đào móng ở vùng phèn cũng cần xử lý đúng: đừng đổ đống đất phèn đào lên cạnh mương, ao của hàng xóm, vì mưa xuống sẽ cuốn axit và sắt vào nước. Gom đất đào về chỗ riêng, che chắn, hoặc trộn vôi theo hướng dẫn của kỹ thuật là cách làm có trách nhiệm.
Phèn và nước giếng
Ở vùng đất phèn, nước giếng khoan, giếng đào thường nhiễm sắt, có mùi tanh, để lâu chuyển màu vàng, đóng cặn đỏ ở thau chậu, bồn cầu. Nhiều gia đình trước đây phải lọc qua bể cát, than, sỏi; nay phần lớn khu dân cư đông đúc đã dùng nước máy.
Nước phèn, nhiễm sắt không phải lúc nào cũng nguy hiểm ngay, nhưng có thể kèm theo các chất khác không thấy được bằng mắt. Vì vậy không nên đánh giá nước chỉ qua màu và mùi. Nếu gia đình còn dùng nước giếng cho ăn uống, hãy mang mẫu đi xét nghiệm ở cơ sở có chức năng và hỏi ý kiến về cách xử lý phù hợp.
Chuyện lọc nước giếng, chọn bộ lọc và dùng nước máy được viết kỹ hơn trong bài riêng về nước sinh hoạt ở mục này.
Một dấu hiệu dễ thấy ở nhà dùng nước phèn lâu năm là vết ố vàng nâu trên gạch nhà tắm, bồn rửa, quần áo trắng ngả màu. Đó là sắt kết tủa khi nước gặp không khí. Lọc bỏ sắt trước khi dùng giúp giảm những vết ố này và kéo dài tuổi thọ thiết bị trong nhà.
Khi ruộng phèn thành đất ở
Khi san lấp ruộng phèn để xây nhà, người ta thường đổ cát, đất từ nơi khác lên trên. Lớp đất phèn bên dưới vẫn còn, và nếu bị đào xới, phơi ra trong lúc thi công, nó có thể "xì phèn" làm nước mương, ao xung quanh chua thêm, cá chết, cây ven bờ còi cọc. Hiện tượng này đôi khi xảy ra ở các khu đang san lấp lớn.
Với người mua đất ruộng cũ để xây nhà, đất phèn không phải lý do để bỏ, nhưng là lý do để chuẩn bị: móng phù hợp, chống thấm tốt, ống nước bằng vật liệu chịu ăn mòn, cây trồng chọn loại chịu được đất chua hoặc trồng trên lớp đất mặt đã cải tạo.
Với vườn nhỏ quanh nhà, cách đơn giản là trồng trong chậu, bồn xây có đất sạch, hoặc đắp luống cao, bón nhiều phân hữu cơ. Những cây quen của vùng như chuối, dừa nước, tràm, các loại rau muống, rau nhút thường chịu được điều kiện ẩm, chua tốt hơn cây trồng từ vùng đất cao mang về.
Hiểu lầm hay gặp về đất phèn
Hiểu lầm thứ nhất: "đất phèn là đất xấu, không làm gì được". Thực tế, nhiều vùng đất phèn ở Nam Bộ đã thành vùng lúa, rau, cây ăn trái nhờ cải tạo đúng cách. Người Tân Nhựt đã chứng minh điều đó với những ruộng rau ven đê.
Hiểu lầm thứ hai: "rửa phèn một lần là hết". Phèn nằm sâu trong đất, có thể "lên" lại khi đất bị khô hoặc bị đào xới. Quản lý phèn là việc lâu dài, theo mùa.
Hiểu lầm thứ ba: "nước trong là nước sạch". Ở vùng phèn, nước trong vắt có khi là nước chua nhất. Đánh giá chất lượng nước cần đo đạc, xét nghiệm chứ không nhìn bằng mắt.
Hiểu lầm thứ tư: "phèn chỉ có ở ruộng, khu dân cư thì không". Đất phèn vẫn nằm dưới lớp cát san lấp của nhiều khu dân cư mới, và vẫn ảnh hưởng tới móng nhà, ống nước, cây trồng. Biết điều này giúp bạn chọn vật liệu, cây trồng phù hợp ngay từ đầu.
Hiểu lầm thứ năm: "bón thật nhiều vôi là hết phèn". Vôi giúp giảm chua nhưng bón quá nhiều hoặc sai lúc có thể làm đất mất cân bằng dinh dưỡng, cây khó hút một số chất. Bón theo hướng dẫn kỹ thuật, kết hợp rửa phèn và phân hữu cơ mới bền.
Phèn trong ao cá và mương vườn
Ao cá đào trên đất phèn là nơi phèn dễ gây chuyện nhất. Sau trận mưa lớn đầu mùa, nước mưa rửa phèn từ bờ ao, mặt ruộng chảy xuống làm nước ao chua đột ngột; cá nổi đầu, có khi chết hàng loạt. Người nuôi cá lâu năm ở vùng này thường đắp bờ ao kỹ, làm rãnh thoát nước mưa vòng quanh để nước phèn không chảy thẳng vào ao.
Bón vôi cho bờ ao và đáy ao trước khi thả cá là cách phổ biến để giảm chua; thay nước từ kênh vào lúc nước tốt cũng giúp pha loãng phèn. Liều lượng và thời điểm cụ thể nên hỏi cán bộ thuỷ sản, khuyến nông, vì bón sai có thể gây hại ngược lại.
Với mương vườn quanh nhà, phèn thể hiện qua lớp cặn đỏ và nước trong vắt. Nạo bùn mương định kỳ, không để mương khô nứt rồi lại ngập, trồng cây chịu phèn như dừa nước, bần dọc mương là cách người dân giữ mương ổn định qua nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đất nhà mình có phèn không?
Quan sát nước mương có trong vắt bất thường, có váng đỏ không; đất đào lên có đốm vàng rơm không. Cách chắc chắn là lấy mẫu đất gửi phòng phân tích hoặc hỏi cán bộ khuyến nông, địa chính của xã, những người nắm đặc điểm thổ nhưỡng của vùng.
Đất phèn có xây nhà được không?
Được, nhưng cần khảo sát địa chất và chọn giải pháp móng, vật liệu chống ăn mòn, chống thấm phù hợp. Nhiều vùng phèn kèm đất yếu, nên hỏi ý kiến kỹ sư có kinh nghiệm xây dựng ở vùng đất thấp trước khi thi công.
Rửa phèn cho ruộng làm thế nào?
Nguyên lý là dẫn nước ngọt, nhất là nước mưa đầu mùa, vào ruộng, ngâm rồi tháo ra để cuốn bớt axit và kim loại hoà tan, kết hợp lên liếp, bón vôi, phân hữu cơ đúng liều. Hãy hỏi cán bộ khuyến nông để có cách làm hợp với thửa ruộng của bạn.
Nước phèn có uống được không?
Không nên dùng nước phèn, nước nhiễm sắt để ăn uống khi chưa xử lý và chưa được xét nghiệm. Màu và mùi không cho biết hết các chất trong nước. Nếu có thể, dùng nước máy; nếu dùng nước giếng, hãy xét nghiệm và lọc đúng cách.
Cây gì trồng được trên đất phèn?
Những cây chịu chua, chịu ẩm như tràm, dừa nước, chuối, một số rau như rau muống thường sống được. Lúa, rau màu trồng được sau khi cải tạo, lên liếp. Với vườn nhà, trồng trên luống cao hoặc trong bồn đất sạch là cách đơn giản.