Ở xã Tân Nhựt, nhiều khu dân cư đông đúc đã có nước máy, nhưng một số nơi, nhất là vùng sâu trong đồng và các dãy trọ cũ, vẫn dùng nước giếng khoan. Vì nằm trên vùng đất phèn ven sông, nước giếng ở đây hay nhiễm sắt, phèn, có mùi tanh, để lâu ngả vàng; gần sông còn có thể bị lợ vào cuối mùa khô.
Bài này giúp bạn nhận biết những vấn đề thường gặp của nước giếng, hiểu nguyên lý của các cách lọc phổ biến, và biết khi nào cần xét nghiệm. Nguyên tắc xuyên suốt: màu, mùi chỉ cho biết một phần; muốn yên tâm cho ăn uống, cần xét nghiệm hoặc dùng nguồn nước đã được kiểm soát.
Những vấn đề thường gặp của nước giếng ở vùng này
Nhiễm sắt. Nước mới bơm lên trong, để một lúc chuyển vàng, đục, có mùi tanh; thau chậu, bồn cầu, gạch nhà tắm bị ố vàng nâu; quần áo trắng giặt lâu ngả màu.
Nước phèn, chua. Nước có vị chua chát, có thể trong vắt; ăn mòn ống kim loại, vòi nước nhanh hỏng. Thường gặp ở giếng nông trên đất phèn.
Nhiễm mặn, lợ. Giếng gần sông rạch, nhất là cuối mùa khô, nước có vị lợ; nấu canh thấy mặn hơn bình thường; cây tưới bị cháy lá.
Nhiễm bẩn từ bề mặt. Giếng gần nhà vệ sinh, chuồng trại, mương nước thải, hoặc nắp giếng hở để nước mưa, nước ngập tràn vào — có thể nhiễm vi sinh vật mà mắt thường không thấy.
Những chất không thấy được. Một số kim loại, hoá chất có thể có trong nước ngầm mà không đổi màu, đổi mùi. Chỉ xét nghiệm mới biết.
Nguyên lý các cách lọc phổ biến
Cách phổ biến nhất ở vùng đất phèn là bể lọc nhiều lớp: nước giếng được cho tiếp xúc với không khí (phun mưa, chảy tràn) để sắt hoà tan chuyển thành dạng kết tủa, rồi cho chảy qua các lớp sỏi, cát, đôi khi thêm than hoạt tính hoặc vật liệu lọc chuyên dụng. Các lớp này giữ lại cặn sắt và một phần chất bẩn lơ lửng.
Với nước chua, phèn, người ta thường thêm vật liệu nâng độ pH vào bể lọc, hoặc xử lý bằng hoá chất theo đúng hướng dẫn. Với nước nhiễm mặn, bể cát sỏi không giải quyết được; cần thiết bị chuyên dụng như máy lọc thẩm thấu ngược, chi phí cao hơn nhiều.
Các máy lọc nước gia đình bán trên thị trường mỗi loại xử lý được một nhóm vấn đề nhất định. Không có máy nào "lọc được mọi thứ" nếu nguồn nước quá xấu. Trước khi mua, nên biết nước nhà mình có vấn đề gì — đó là lý do xét nghiệm có giá trị.
Dù dùng cách lọc nào, lõi lọc, vật liệu lọc đều có tuổi thọ. Lõi đã bão hoà không những không lọc được mà còn có thể nhả ngược chất bẩn vào nước. Ghi ngày thay lõi lên thân máy hoặc bể lọc là một mẹo nhỏ giúp không quên.
Tự kiểm và bảo dưỡng bể lọc ở nhà
Nếu gia đình đang dùng bể lọc cát sỏi, vài việc định kỳ giúp bể hoạt động tốt:
- Quan sát nước sau lọc: còn vàng, còn tanh, có cặn là dấu hiệu lớp lọc đã bão hoà.
- Rửa ngược hoặc xả cặn lớp cát trên cùng theo định kỳ; lớp này giữ nhiều cặn sắt nhất.
- Thay hoặc rửa sạch cát, sỏi khi bể đã dùng lâu, cặn đóng thành mảng.
- Giữ bể có nắp đậy, không để lá cây, côn trùng, nước mưa bẩn rơi vào.
- Vệ sinh bồn chứa nước sau lọc định kỳ, vì cặn lắng ở đáy bồn có thể làm bẩn lại nước.
- Kiểm tra đầu giếng: nắp kín, nền xung quanh cao, không để nước ngập tràn vào giếng.
Bể lọc cát sỏi giúp nước trong, hết tanh, dùng tốt cho tắm giặt, rửa. Với nước ăn uống, không nên chỉ dựa vào bể lọc mà không xét nghiệm. Đun sôi diệt được vi sinh vật nhưng không loại bỏ được kim loại, muối hay hoá chất hoà tan.
Cặn sắt rửa ra từ bể lọc nên xả vào chỗ thoát nước chung, không đổ dồn vào gốc cây hay xuống ao cá nhà hàng xóm. Lượng nhỏ thì không sao, nhưng xả lâu ngày một chỗ sẽ làm đất, nước ở đó đỏ quạch.
Khi nào nên xét nghiệm nước
Nên xét nghiệm khi gia đình dùng nước giếng cho ăn uống, khi mới khoan giếng, khi nước đổi màu, đổi mùi, đổi vị bất thường, sau đợt ngập lụt làm nước bẩn tràn vào giếng, hoặc khi trong nhà có người đau bụng, tiêu chảy nhiều lần không rõ nguyên nhân.
Mẫu nước có thể gửi tới các cơ sở có chức năng xét nghiệm, chẳng hạn trung tâm y tế dự phòng hoặc phòng thí nghiệm môi trường được công nhận. Hỏi trước cách lấy mẫu, đựng mẫu, thời gian gửi để kết quả chính xác. Trạm y tế xã có thể hướng dẫn nơi gửi.
Khi có kết quả, nhờ cán bộ chuyên môn giải thích chỉ số nào vượt ngưỡng và cách xử lý phù hợp. Đừng tự diễn giải con số khi chưa hiểu tiêu chuẩn so sánh.
Nên lưu lại kết quả xét nghiệm và xét nghiệm lại định kỳ, vì chất lượng nước ngầm có thể đổi theo thời gian, nhất là khi xung quanh có nhiều công trình mới, giếng mới hay nguồn thải mới. Một kết quả tốt cách đây vài năm không bảo đảm nước hôm nay vẫn tốt.
Với các dãy trọ dùng chung một giếng cho nhiều phòng, việc xét nghiệm và công khai kết quả cho người thuê là cách tạo lòng tin, đồng thời giúp chủ nhà phát hiện sớm vấn đề trước khi có người bị ảnh hưởng.
Nước máy: vì sao nên ưu tiên khi có thể
Nước máy được xử lý tập trung và kiểm soát chất lượng theo quy chuẩn, nên an toàn hơn cho ăn uống so với nước giếng chưa xử lý. Ở những khu đã có đường ống, đấu nối nước máy là lựa chọn nên cân nhắc, ít nhất cho nước ăn uống, nấu nướng.
Thủ tục đấu nối, chi phí lắp đặt do đơn vị cấp nước khu vực hướng dẫn; trang này không nêu giá. Với người thuê trọ, nên hỏi chủ nhà phòng dùng nước máy hay nước giếng trước khi thuê, và nếu là nước giếng thì có lọc hay không.
Nước máy cũng cần bồn chứa sạch: bồn inox, bồn nhựa đặt trên mái nên được vệ sinh định kỳ, có nắp kín. Đường ống trong nhà cũ, gỉ sét có thể làm nước máy ngả màu khi tới vòi. Nếu thấy nước máy bất thường, báo cho đơn vị cấp nước.
Giếng cũ không dùng nữa: đừng bỏ mặc
Khi nhà chuyển sang dùng nước máy, nhiều giếng khoan cũ bị bỏ không, nắp hở, ống gỉ. Giếng bỏ hoang là đường dẫn chất bẩn từ mặt đất xuống tầng nước ngầm — ảnh hưởng tới cả những giếng khác trong khu đang dùng.
Nếu không dùng giếng nữa, nên trám lấp đúng kỹ thuật thay vì bỏ hở. Hỏi chính quyền xã hoặc đơn vị chuyên môn về cách trám lấp và quy định hiện hành về giếng khoan.
Nếu vẫn giữ giếng để tưới cây, rửa sân, hãy giữ nắp kín, nền cao, và ghi chú rõ cho người trong nhà đó là nước không dùng để uống, nhất là khi có người thuê trọ, người mới đến ở cùng.
Khai thác nước ngầm quá mức ở vùng đất yếu còn được các nhà nghiên cứu nhắc tới như một nguyên nhân góp phần làm mặt đất sụt lún. Dùng nước máy thay cho giếng khoan, khi có thể, vì thế không chỉ tốt cho sức khoẻ mà còn có lợi cho nền đất chung của cả vùng.
Nước và sức khoẻ: lời khuyên chung
Không dùng nước có màu, mùi, vị lạ để ăn uống. Đun sôi nước uống nếu dùng nguồn chưa chắc chắn. Rửa rau, nấu ăn bằng nguồn nước sạch nhất trong nhà. Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai nên dùng nước đã được kiểm soát chất lượng.
Nếu trong nhà có người bị đau bụng, tiêu chảy, nôn ói, hoặc có các triệu chứng kéo dài mà nghi liên quan tới nguồn nước, hãy đến cơ sở y tế để được khám, và nói rõ gia đình đang dùng nguồn nước gì. Thông tin này giúp bác sĩ chẩn đoán đúng hơn.
Chuyện nước sạch không chỉ của từng nhà: một giếng bị nhiễm bẩn có thể ảnh hưởng cả xóm dùng chung tầng nước. Báo cho chính quyền khi phát hiện nguồn gây ô nhiễm, như nước thải xả tràn gần giếng, là việc nên làm.
Với nước đóng bình mua ngoài, nên chọn nơi bán có nguồn gốc rõ ràng, bình còn niêm phong, và vệ sinh vòi, cây nước định kỳ. Nước sạch mà dụng cụ chứa bẩn thì cũng không còn sạch.
Trữ nước trong nhà: bồn, lu, can
Ở vùng có lúc cúp nước, áp lực nước yếu vào giờ cao điểm, hoặc dùng giếng phải bơm, gia đình thường trữ nước trong bồn trên mái, lu, can nhựa. Nước trữ lâu ngày nếu không đậy kín dễ nhiễm bẩn, có rêu, và là nơi muỗi đẻ trứng — đặc biệt nguy hiểm trong mùa mưa.
Nguyên tắc đơn giản: mọi dụng cụ chứa nước đều có nắp kín; dùng nước theo vòng, nước cũ dùng trước, không để quá lâu; súc rửa bồn, lu định kỳ; không dùng can, thùng từng chứa hoá chất để đựng nước sinh hoạt. Với bồn trên mái, kiểm tra nắp sau mỗi trận gió lớn.
Đặt bồn, lu ở chỗ râm mát giúp nước ít đóng rêu và đỡ nóng. Với nước dùng cho ăn uống, nên trữ riêng trong bình sạch, tách khỏi nước tắm giặt, để không lẫn lộn khi một nguồn có vấn đề.
Nước cho rau, cho vườn và chăn nuôi
Người trồng rau, chăn nuôi ở Tân Nhựt cũ dùng nhiều nước, phần lớn từ kênh rạch và giếng. Nước tưới rau ăn sống cần sạch hơn nước tưới cây ăn trái: nước kênh nhận nước thải có thể làm rau nhiễm vi sinh vật, và người ăn sống sẽ chịu ảnh hưởng.
Một số cách người trồng rau hay dùng là lắng nước trong ao, mương riêng trước khi tưới, tránh lấy nước ở đoạn kênh gần cống thải, và theo dõi khuyến cáo của cơ quan nông nghiệp về chất lượng nước tưới. Mùa khô có thể nhiễm mặn, cần đo hoặc hỏi thông báo trước khi bơm.
Với gia súc, gia cầm, nước uống sạch giúp giảm bệnh. Nước phèn, nước nhiễm mặn ảnh hưởng tới vật nuôi như ảnh hưởng tới người. Hỏi cán bộ thú y, khuyến nông khi thấy vật nuôi bệnh nhiều mà nghi do nguồn nước.
Câu hỏi thường gặp
Nước giếng ở Tân Nhựt có uống được không?
Không nên uống trực tiếp nước giếng chưa xử lý và chưa xét nghiệm. Vùng đất phèn ven sông hay có nước nhiễm sắt, phèn, có nơi nhiễm mặn và có thể có chất bẩn không thấy được. Nếu có nước máy, nên ưu tiên dùng cho ăn uống.
Nước giếng để lâu bị vàng là vì sao?
Thường do nước nhiễm sắt: sắt hoà tan gặp không khí bị ôxy hoá, kết tủa thành cặn màu vàng nâu. Bể lọc có làm thoáng và lớp cát sỏi giúp loại bỏ phần lớn sắt. Với nước ăn uống, vẫn nên xét nghiệm để biết các chỉ số khác.
Đun sôi có làm nước giếng an toàn không?
Đun sôi diệt được phần lớn vi sinh vật nhưng không loại bỏ được sắt, muối, kim loại nặng hay hoá chất hoà tan. Vì vậy đun sôi không thay được lọc và xét nghiệm khi nguồn nước có vấn đề về hoá học.
Xét nghiệm nước giếng ở đâu?
Có thể gửi mẫu tới các cơ sở có chức năng xét nghiệm nước như trung tâm y tế dự phòng hoặc phòng thí nghiệm được công nhận. Trạm y tế xã có thể hướng dẫn nơi gửi, cách lấy và bảo quản mẫu cho đúng.
Thuê trọ dùng nước giếng thì nên hỏi gì?
Hỏi chủ nhà giếng sâu bao nhiêu, có bể lọc không, bao lâu bảo dưỡng một lần, đã xét nghiệm chưa, có nước máy không. Với nước ăn uống, cân nhắc dùng nước đóng bình hoặc nước máy nếu chưa chắc về chất lượng nước giếng.