Sông rạch ở xã Tân Nhựt lên xuống theo thuỷ triều: mỗi ngày thường có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng, cao thấp không đều nhau. Quanh các ngày rằm và mùng một âm lịch nước lên cao hơn ngày thường; vào những tháng cuối năm, các đợt nước lên cao nhất thường được gọi là triều cường. Khi triều cường trùng mưa lớn, những chỗ thấp ven sông rạch dễ bị ngập.
Người gốc ở đây đọc con nước như đọc giờ: biết lúc nào nước lên tới sân, lúc nào ghe ra được bến, lúc nào nên bơm nước vào ruộng. Người mới đến thì thường chỉ biết khi nước đã vào nhà. Bài này giúp bạn làm quen với nhịp nước ấy, không cần kiến thức chuyên môn.
Vì sao nước lên xuống hai lần mỗi ngày
Thuỷ triều sinh ra do lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời lên nước biển. Ở vùng biển phía nam, kiểu triều phổ biến là bán nhật triều không đều: trong khoảng một ngày có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng, nhưng hai lần lớn không cao bằng nhau. Sóng triều từ biển truyền vào qua các cửa sông, theo sông Sài Gòn – Đồng Nai, sông Vàm Cỏ, rồi lan vào các sông rạch nhỏ như sông Chợ Đệm.
Giờ nước lớn mỗi ngày lùi dần chừng vài chục phút đến gần một giờ, vì chu kỳ của Mặt Trăng dài hơn một ngày một chút. Đó là lý do hôm nay nước lớn lúc sáng sớm, vài hôm sau đã lên vào giữa trưa. Người quen đọc con nước nhớ theo ngày âm lịch chứ không theo giờ cố định.
Ngoài ra còn những lúc "nước đứng": khoảng thời gian ngắn khi nước chuyển từ lên sang xuống hoặc ngược lại, dòng chảy gần như dừng. Người chạy ghe, người giăng lưới rất chú ý thời điểm này vì đó là lúc dễ cập bến, dễ thả lưới nhất.
Một cách nhớ dân gian: nước lớn hôm nay vào giờ nào thì khoảng nửa tháng sau, quanh con nước kế tiếp, nó lại quay về gần giờ đó. Nhịp này không chính xác tuyệt đối nhưng đủ để người làm ruộng, chạy ghe lên kế hoạch thô cho cả tháng.
Vì nằm sâu trong đất liền so với cửa biển, nước lớn ở Tân Nhựt đến muộn hơn ở cửa sông. Độ chênh giờ phụ thuộc đường đi của sóng triều qua mạng sông rạch; bạn quan sát vài tuần ở chỗ mình là nắm được nhịp.
Ba "lớp" nhịp nước bạn nên biết
Nhịp ngày. Hai lần lên, hai lần xuống. Nước ròng lộ bãi bùn, nước lớn nước tràn sát bờ. Đây là nhịp chi phối việc đi ghe, bơm tưới, xả cống.
Nhịp nửa tháng. Quanh rằm và mùng một âm lịch, nước lên cao và xuống thấp hơn ngày thường (con nước lớn); quanh mùng tám, hai mươi ba thì chênh lệch ít hơn (con nước kém). Người dân hay nói "nước rằm", "nước mùng một".
Nhịp mùa. Những tháng cuối năm dương lịch — trùng khoảng tháng chín, tháng mười âm lịch — thường có các đỉnh triều cao nhất trong năm. Đây là mùa triều cường mà báo chí thành phố hay đưa tin.
Khi các nhịp chồng lên nhau. Đỉnh triều trong ngày rơi đúng con nước lớn, giữa mùa triều cường, lại gặp mưa lớn hoặc gió mạnh đẩy nước vào — đó là lúc ngập nặng nhất. Không cần nhớ công thức, chỉ cần nhớ: rằm, mùng một, cuối năm, có mưa thì cẩn thận.
Đọc lịch triều và thông báo chính thức
Cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ thường phát hành dự báo triều cường cho các trạm đo trên sông lớn của thành phố, kèm cảnh báo khi mực nước có thể vượt các mức báo động. Báo chí, đài truyền hình thành phố đưa lại các thông tin này, nhất là vào mùa triều cường.
Trạm đo nằm trên sông lớn nên giờ và mức nước ở chỗ bạn sẽ khác một chút. Cách dùng thông báo hiệu quả là kết hợp với quan sát tại chỗ: đối chiếu ngày báo có triều cao với mức nước thực tế ở hẻm, ở sân nhà mình. Vài lần như vậy bạn sẽ biết "mức báo động" của trạm tương ứng với chuyện gì ở nhà mình.
Đừng chỉ đọc tiêu đề tin; hãy xem giờ đỉnh triều dự báo, vì ngập thường kéo dài vài giờ quanh mốc đó. Biết giờ là sắp xếp được việc đi làm, đón con sớm hay muộn hơn để tránh đoạn ngập.
Lịch âm treo trong nhà cũng là một công cụ hữu ích: nhìn ngày rằm, mùng một là biết sắp có con nước lớn. Nhiều gia đình ở vùng triều dùng chính cách này qua nhiều thế hệ, trước khi có dự báo trên điện thoại.
Chuẩn bị cho mùa triều cường: việc nên làm theo thứ tự
Một danh sách đơn giản cho gia đình ở chỗ thấp gần sông rạch:
- Xác định mức nước cao nhất từng vào sân, vào nhà những năm trước; đánh dấu lên tường hoặc cột.
- Nâng ổ điện, đồ điện, tủ lạnh, máy giặt cao hơn mức đó; biết vị trí cầu dao để ngắt nhanh.
- Kiểm tra van một chiều hoặc nút bịt ở lỗ thoát nước sàn, vì nước triều có thể theo đường cống trào ngược vào nhà.
- Chuẩn bị bao cát hoặc tấm chắn cửa nếu nhà từng bị nước tràn qua ngưỡng.
- Xếp giấy tờ quan trọng vào túi chống nước, để trên cao.
- Lên kế hoạch dắt xe: những ngày triều cao, để xe ở chỗ cao hoặc đi đường khác tránh đoạn ngập.
- Theo dõi dự báo hằng ngày trong mùa triều; báo cho người lớn tuổi, người ở trọ trong nhà cùng biết.
Những việc này không tốn nhiều tiền nhưng giảm đáng kể thiệt hại. Với nhà thuê, bạn nên trao đổi với chủ nhà về mức nước từng vào và cách xử lý trước khi mùa triều tới.
Nếu nhà có người già, người bệnh hoặc trẻ nhỏ, hãy tính trước chuyện đi lại những ngày nước cao: ai đưa đón, đi đường nào, đồ dùng thiết yếu để ở đâu. Chuẩn bị sẵn trong đầu giúp bạn bình tĩnh hơn khi nước lên vào ban đêm.
Triều cường và người trồng rau, nuôi cá
Với ruộng rau ven đê, triều cường là nỗi lo lớn nhất trong năm: nước tràn qua bờ bao là cả lứa rau bị ngập úng, có khi kèm nước phèn, nước mặn. Người trồng rau thường gia cố bờ, làm luống cao, và tính lịch gieo trồng để tránh thu hoạch đúng đỉnh triều.
Với ao cá, nước lên cao có thể tràn bờ làm cá thoát ra ngoài, hoặc đưa nước bẩn từ kênh vào. Nhiều hộ làm lưới chắn quanh bờ ao, đắp bờ cao thêm trước mùa triều.
Ngược lại, người trồng trọt cũng tận dụng con nước: lấy nước vào ruộng khi nước lớn, xả ra khi nước ròng mà không cần bơm. Hiểu con nước là cách tiết kiệm công sức và tiền điện bơm, kinh nghiệm mà người làm ruộng lâu năm truyền cho nhau.
Một số hộ còn ghi chép riêng: ngày nào nước lên tới mép bờ, năm nào bờ bao phải đắp thêm, lứa rau nào bị ngập. Cuốn sổ ấy sau vài năm thành một bảng kinh nghiệm quý hơn mọi lời khuyên chung chung.
Hiểu lầm hay gặp về triều cường
Hiểu lầm thứ nhất: "trời không mưa thì không ngập". Ở vùng triều, nước có thể lên tới đường, vào sân ngay cả khi trời nắng ráo, chỉ vì đỉnh triều cao. Nhiều người mới đến bất ngờ khi thấy hẻm ngập giữa một buổi sáng nắng đẹp.
Hiểu lầm thứ hai: "nâng nền nhà mình là xong". Nâng nền giúp nhà bạn, nhưng nếu đường, hẻm xung quanh thấp, bạn vẫn phải lội nước để ra vào; và nếu cả khu đều nâng nền mà không có đường thoát nước tốt, nước sẽ dồn vào nhà nào thấp nhất.
Hiểu lầm thứ ba: "năm nay triều thấp thì năm sau cũng vậy". Mức triều cao nhất mỗi năm thay đổi, phụ thuộc thiên văn, thời tiết và cả lượng nước từ thượng nguồn. Đừng chủ quan vì một mùa êm.
Hiểu lầm thứ tư: "triều cường chỉ là chuyện của nhà sát sông". Nước triều đi theo mạng cống ngầm, có thể trào lên ở một miệng cống cách sông khá xa nếu cống thông ra rạch mà không có van ngăn triều. Nhà ở trong hẻm sâu vẫn có thể gặp nước lên từ dưới sàn.
Con nước trong đời sống người địa phương
Ở vùng sông nước Nam Bộ, con nước đi vào cả lời ăn tiếng nói: "nước lớn", "nước ròng", "nước đứng" (lúc chuyển chiều, nước gần như không chảy), "nước rong" (con nước lớn quanh rằm, mùng một). Người lớn tuổi ở Tân Nhựt vẫn dùng những từ ấy tự nhiên khi hẹn nhau đi ghe, đi giăng câu.
Nhiều việc trong năm cũng xoay theo con nước: đắp bờ trước mùa nước, tát đìa bắt cá khi nước ròng mùa khô, sửa nhà, kê đồ trước tháng triều cường. Đó là kiến thức địa phương có giá trị, dù không được dạy trong trường.
Có những cụ già ở vùng sông nước chỉ cần nhìn mép nước ở chân cầu, nhìn rễ dừa nước ngập tới đâu là nói được nước đang lên hay xuống, còn bao lâu tới đỉnh. Hỏi chuyện họ là một cách học nhanh mà không sách vở nào thay được.
Với người mới đến, học vài từ ấy và để ý con nước vài tháng là cách nhanh nhất để "sống chung" với vùng đất. Bạn sẽ thấy chuyện ngập triều không còn là bất ngờ, mà là một nhịp có thể đoán trước và chuẩn bị được.
Con nước và nước mặn mùa khô
Triều không chỉ mang nước lên cao mà còn mang nước mặn vào sâu trong đất liền. Vào cuối mùa khô, khi lượng nước ngọt từ các sông lớn giảm, nước mặn theo con nước lớn lấn vào sông rạch. Ở vùng tây nam thành phố, những năm hạn nặng báo chí từng đưa tin về nước sông nhiễm mặn ảnh hưởng tới sản xuất nông nghiệp; mức độ cụ thể ở từng đoạn sông Chợ Đệm thay đổi theo năm.
Với người trồng rau, nước mặn là kẻ thù thầm lặng: rau tưới nước nhiễm mặn còi cọc, cháy lá, nhất là rau ăn lá non. Kinh nghiệm thường thấy là lấy nước vào ruộng lúc nước ròng hoặc đầu con nước lớn khi độ mặn thấp, trữ nước ngọt trong mương, ao khi có thông báo xâm nhập mặn.
Với hộ gia đình dùng nước máy, chuyện này ít ảnh hưởng trực tiếp. Nhưng với người dùng nước giếng nông gần sông, nước có thể bị lợ trong những tháng cuối mùa khô. Nếu thấy nước có vị mặn khác thường, nên ngưng dùng cho ăn uống và mang mẫu đi kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở Tân Nhựt thường vào tháng nào?
Các đỉnh triều cao nhất trong năm thường rơi vào những tháng cuối năm dương lịch, khoảng tháng chín, tháng mười âm lịch. Trong mỗi tháng, nước lên cao quanh rằm và mùng một. Theo dõi dự báo của cơ quan khí tượng thuỷ văn để biết ngày cụ thể.
Mỗi ngày nước lớn lúc mấy giờ?
Không cố định. Giờ nước lớn lùi dần mỗi ngày, nên phải xem theo ngày âm lịch hoặc theo bảng dự báo. Ở Tân Nhựt nước lớn đến muộn hơn ở cửa sông; quan sát vài tuần tại chỗ bạn sẽ nắm được nhịp riêng của con rạch gần nhà.
Trời không mưa mà đường vẫn ngập là vì sao?
Vì đỉnh triều cao làm nước sông rạch dâng lên, tràn qua bờ thấp hoặc theo đường cống chảy ngược lên mặt đường. Ở vùng triều, ngập có thể xảy ra cả khi trời nắng. Khi gặp mưa lớn cùng lúc thì ngập sâu và lâu hơn.
Có cách nào chặn nước triều theo cống vào nhà không?
Có thể lắp van một chiều hoặc nút bịt cho lỗ thoát sàn và đường ống thoát nước, để nước trong nhà chảy ra được nhưng nước ngoài không trào vào. Nên nhờ thợ có kinh nghiệm làm, và kiểm tra van trước mỗi mùa triều cường.
Xem dự báo triều cường ở đâu?
Cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ phát hành dự báo; báo chí, truyền hình thành phố đưa lại vào mùa triều. Kết hợp thông tin đó với lịch âm và quan sát mức nước thực tế tại nhà là cách dự đoán hiệu quả nhất.