Sông Chợ Đệm là con sông lớn nhất chảy qua xã Tân Nhựt, đi ngang vùng Tân Túc và Tân Kiên cũ. Về phía tây, sông nối với sông Bến Lức sang vùng Long An cũ (nay thuộc tỉnh Tây Ninh); về phía đông, qua mạng kênh Đôi, kênh Tẻ, nó nối về các quận nội thành. Tuyến Bến Lức – Chợ Đệm vì thế là một đoạn của đường thủy nối Sài Gòn với miền Tây từ rất lâu.
Với người trong xã, sông Chợ Đệm vừa là đường hàng hoá, vừa là nguồn nước, vừa là thứ mang nước lên ngập đường khi triều cường. Bài này giải thích con sông vận hành ra sao, bờ sông đổi thay thế nào, và điều cần biết khi sống, làm việc gần sông.
Một con sông chịu ảnh hưởng thuỷ triều
Sông Chợ Đệm không phải sông chảy một chiều như suối trên núi. Như phần lớn sông rạch quanh TP Hồ Chí Minh, nó chịu ảnh hưởng của thuỷ triều Biển Đông truyền vào qua các cửa sông lớn. Mỗi ngày nước dâng lên, rút xuống hai lần với độ cao không đều nhau; dòng chảy đổi chiều theo con nước. Người địa phương gọi là nước lớn, nước ròng.
Khi nước lớn, mặt sông rộng ra, nước tràn sát chân bờ, vào các rạch nhỏ, mương vườn. Khi nước ròng, bãi bùn lộ ra hai bên, ghe xuồng phải canh giờ mới ra vào được bến nhỏ. Nhịp lên xuống ấy chi phối nhiều việc: tưới ruộng, xả nước, đi ghe, cả chuyện nhà ven sông có bị nước vào sân hay không.
Vì chịu ảnh hưởng triều, sông Chợ Đệm cũng là đường đi của nước mặn vào mùa khô, khi lượng nước ngọt từ thượng nguồn giảm. Mức độ và thời gian nhiễm mặn mỗi năm khác nhau, phụ thuộc thời tiết và lượng nước các sông lớn. Người dùng nước sông để tưới nên theo dõi thông báo của cơ quan chuyên môn trong những tháng cuối mùa khô.
Màu nước sông cũng đổi theo mùa: mùa mưa nước đục màu nâu đỏ vì phù sa và đất trôi từ đồng ruộng, mùa khô nước trong hơn, có khi xanh xám. Nhìn màu nước và mức nước ở chân cầu, người quen sông có thể đoán khá đúng đang ở thời điểm nào trong năm.
Đường thủy Bến Lức – Chợ Đệm: từ ghe xuồng tới sà lan
Trước khi có quốc lộ rộng và đường cao tốc, đường sông là đường chính để chở lúa gạo, trái cây, củi, cá từ miền Tây lên Sài Gòn – Chợ Lớn. Tuyến Bến Lức – Chợ Đệm, nối tiếp với kênh Đôi, kênh Tẻ, là một trong những lối đi ngắn của ghe thương hồ. Tên Chợ Đệm cũng ra đời từ ngôi chợ ven sông nơi ghe xuồng ghé lại.
Ngày nay, ghe nhỏ chở nông sản ít hơn nhiều, thay vào đó là sà lan chở cát, đá, vật liệu xây dựng và hàng rời. Những bãi vật liệu dọc bờ sông là dấu hiệu dễ thấy của vai trò mới này. Trên một số tài liệu quy hoạch từng có nhắc tới cảng và các dự án nạo vét, kè bờ trên tuyến; tình trạng triển khai cụ thể bạn nên tra thông tin chính thức, trang này không đoán tiến độ.
Đường thủy có một điểm mạnh mà đường bộ không có: chở được hàng nặng, cồng kềnh với chi phí thấp, không làm kẹt quốc lộ. Vì vậy dù đường bộ phát triển, sông Chợ Đệm vẫn giữ vai trò vận tải, chỉ đổi loại hàng và loại phương tiện.
Những dòng nước nối với sông Chợ Đệm
Theo mô tả mạng sông rạch của vùng Bình Chánh cũ, các dòng chính liên quan tới địa bàn xã gồm:
- Sông Bến Lức ở phía tây, dẫn sang vùng đồng bằng thuộc Long An cũ.
- Kênh Đôi, kênh Tẻ ở phía đông, dẫn về các quận nội thành phía nam Chợ Lớn.
- Rạch Tân Kiên — dòng rạch mang tên làng Tân Kiên cũ.
- Kênh Ngang và các kênh nội đồng chia ruộng thành từng ô.
- Xa hơn về phía tây bắc có kênh An Hạ chạy qua vùng giáp ranh với xã Bình Lợi mới.
- Về phía đông bắc, các rạch như rạch Bà Hom nằm ở phía Bình Tân, không thuộc địa bàn xã.
Tên kênh rạch trên bản đồ số đôi khi không trùng tên người địa phương gọi, và một dòng có thể đổi tên theo từng đoạn. Khi cần chính xác — ví dụ để xem ranh đất hay hỏi về thoát nước — hãy đối chiếu với bản đồ địa chính và hỏi cán bộ địa chính của xã.
Mạng nước này hoạt động như một hệ thống: nước triều vào sông lớn, theo rạch vào kênh nội đồng; mưa xuống thì nước theo chiều ngược lại thoát ra. Một đoạn rạch bị lấp hay thu hẹp ở chỗ này có thể làm nước rút chậm ở chỗ khác.
Bờ sông đổi khác qua mấy chục năm
Người ở lâu năm nhớ bờ sông Chợ Đệm xưa dày dừa nước, bần, cỏ lác; nhà dân cất sát mép nước, có cầu ván ra bến. Trẻ con tắm sông, người lớn giăng lưới, đặt lờ. Một bài báo đầu những năm 2000 còn mô tả hai bên bờ có bãi cát và cây tràm được khai thác làm vật liệu xây dựng.
Hiện nay nhiều đoạn bờ đã thành bãi chứa vật liệu, kho xưởng, có đoạn được kè, có đoạn sạt lở. Những vạt dừa nước còn lại thưa dần. Đường ven sông ở vài nơi được làm cao hơn trước, trong khi nhà cửa và công trình cũ phía trong vẫn ở cao độ cũ — chính sự chênh lệch này góp phần làm nước đọng lâu trong sân, trong hẻm sau mỗi đợt nước lên.
Đình Tân Túc là một ví dụ được báo chí ghi lại: năm 2019, nền đình thấp hơn mặt đường Nguyễn Hữu Trí gần nửa mét; khi nước sông Chợ Đệm dâng, nước có thể tràn vào gian thờ, ngâm mục cột và vách gỗ. Câu chuyện ấy cho thấy con sông và cao độ nền nhà gắn chặt với nhau ở vùng này.
Sống và làm việc gần sông Chợ Đệm: những điều nên biết
Biết lịch con nước. Thông báo triều cường của cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ cho biết những ngày nước lên cao. Người ở ven sông nên theo dõi, nhất là vào các tháng cuối năm.
Kê cao đồ đạc, ổ điện. Nhà sát sông hoặc nền thấp nên đặt ổ cắm, đồ điện, hàng hoá cao hơn mức nước từng vào nhà; nắm cách ngắt điện nhanh khi nước tràn.
Cẩn trọng với bờ sạt lở. Không đứng, đậu xe, chất hàng sát mép bờ có vết nứt, nhất là khi nước ròng mạnh sau đợt triều cường. Thấy dấu hiệu sạt lở thì báo cho chính quyền.
Trẻ em và bến sông. Bến sông, bãi bùn khi nước ròng trông cạn nhưng lún sâu, nước lên lại nhanh. Trẻ nhỏ không nên chơi gần bến nếu không có người lớn.
Đừng xả rác xuống sông. Rác trôi theo con nước vào các rạch nhỏ, mắc ở miệng cống, làm nước rút chậm — chính người ở ven sông chịu đầu tiên.
Sông Chợ Đệm trong đời sống hằng ngày của xã
Với người đi Quốc lộ 1 hay lên cao tốc, sông Chợ Đệm chỉ là một đoạn qua cầu, vài giây nhìn xuống thấy nước đục và sà lan. Nhưng với người sống trong xã, con sông có mặt trong nhiều chuyện: giờ nước lên quyết định có nên dắt xe qua hẻm ven sông không, mùa khô nước mặn quyết định tưới ruộng bằng gì, đợt triều cường cuối năm quyết định kê đồ trong nhà cao bao nhiêu.
Con sông cũng là một phần lịch sử: ngôi chợ ven sông đặt tên cho cả vùng, những cuộc họp tháng 8/1945 diễn ra ở vùng ven sông này, ghe xuồng thời kháng chiến đi theo các rạch nối với nó. Câu chuyện ấy được kể ở mục Lịch sử và tên gọi.
Giữ cho sông thông thoáng, bờ sông vững và nước sông bớt ô nhiễm không chỉ là việc của các dự án lớn. Mỗi hộ ven sông không lấn bờ, không xả rác, không đổ xà bần xuống mép nước đã góp phần vào việc ấy.
Những câu hỏi còn để ngỏ
Có những thông tin về sông Chợ Đệm mà người dân hay hỏi nhưng trang này chưa thể trả lời chắc: chiều dài chính xác của đoạn sông qua xã, độ sâu luồng, mức nước triều cao nhất từng ghi nhận ở đây, tiến độ các dự án nạo vét và kè bờ. Đó là những số liệu cần lấy từ cơ quan quản lý đường thủy và thuỷ lợi, không nên tin vào con số truyền miệng.
Nếu bạn cần các số liệu ấy cho công việc — xây dựng ven sông, kinh doanh vận tải thủy, làm nghiên cứu — hãy liên hệ cơ quan chuyên ngành của thành phố hoặc tra các văn bản quy hoạch đã công bố. Với người sống gần sông, kinh nghiệm quan sát mức nước nhiều năm của chính gia đình và hàng xóm cũng là nguồn tham khảo đáng giá.
Một cách đơn giản để tự theo dõi là đánh dấu mức nước cao nhất mỗi đợt triều cường lên một cột cố định trong nhà hoặc ngoài sân, ghi ngày tháng bên cạnh. Sau vài năm, bạn sẽ có một bảng ghi riêng về con sông ngay trước nhà mình.
Những bảng ghi như vậy, nếu nhiều nhà cùng làm và chia sẻ với ấp, có thể giúp chính quyền thấy rõ khu nào ngập sâu nhất, đợt nào nặng nhất — thông tin có ích khi bàn chuyện nâng đường hay làm cống.
Ngắm sông Chợ Đệm ở đâu, lúc nào
Không có công viên ven sông hay bến du thuyền nào ở đoạn này, nhưng nếu muốn nhìn sông Chợ Đệm cho kỹ, bạn có vài lựa chọn đơn giản. Đứng ở lề đi bộ trên cầu Chợ Đệm (nếu có lối đi an toàn) cho tầm nhìn rộng nhất: một bên là dòng sông chảy về phía Bến Lức, một bên là các bãi vật liệu và nút giao. Các con hẻm từ khu Tân Túc dẫn ra bờ sông cho cảnh gần gũi hơn, có bến nhỏ, hàng dừa nước.
Sáng sớm lúc nước lớn, mặt sông đầy, ghe sà lan bắt đầu chạy, hơi nước mỏng trên mặt nước nếu trời mát. Chiều muộn lúc nước ròng, bãi bùn lộ ra với những rễ dừa nước, cua còng bò, chim sà xuống kiếm ăn. Mỗi thời điểm cho một cảnh khác hẳn nhau, và đó cũng là cách dễ nhất để "thấy" con nước bằng mắt.
Khi ra bờ sông, đừng dừng xe ở lề cầu chỗ không có làn dừng, không đi vào khu bến bãi đang bốc dỡ hàng, và tránh xa mép bờ có vết nứt. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, giữ các bé ở xa mép nước, nhất là lúc nước đang lên.
Câu hỏi thường gặp
Sông Chợ Đệm chảy qua những đâu?
Trong địa bàn xã Tân Nhựt, sông Chợ Đệm đi qua vùng Tân Túc và Tân Kiên cũ. Về phía tây sông nối với sông Bến Lức sang vùng Long An cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh; về phía đông, qua kênh Đôi, kênh Tẻ, nối về các quận phía nam Chợ Lớn.
Sông Chợ Đệm có bị ảnh hưởng triều cường không?
Có. Sông chịu ảnh hưởng thuỷ triều, mỗi ngày lên xuống hai lần, và có các đợt triều cường cao vào những tháng cuối năm. Khi triều cường trùng mưa lớn, các khu thấp ven sông dễ bị ngập. Theo dõi thông báo khí tượng thuỷ văn để chủ động.
Có thể tắm hay câu cá ở sông Chợ Đệm không?
Không nên tắm sông vì dòng chảy đổi chiều theo con nước, bãi bùn lún sâu, có sà lan qua lại và chất lượng nước không bảo đảm. Câu cá nên chọn chỗ bờ vững, tránh khu vực bến bãi, và chú ý an toàn khi nước lên nhanh.
Sông Chợ Đệm có dự án nạo vét, kè bờ không?
Báo chí từng đưa tin về các dự án nạo vét, kè bờ trên tuyến Chợ Đệm – Bến Lức. Tình trạng triển khai cụ thể bạn nên tra thông báo chính thức của cơ quan quản lý; trang này không đưa tiến độ khi chưa có nguồn chắc chắn.
Nước sông Chợ Đệm có dùng tưới rau được không?
Nhiều ruộng trong vùng vẫn lấy nước từ kênh rạch nối với sông để tưới. Mùa khô có thể nhiễm mặn, và nước có thể ô nhiễm ở một số đoạn. Người trồng rau nên theo dõi khuyến cáo của cơ quan nông nghiệp, kiểm nước khi nghi ngờ và không dùng nước bẩn cho rau ăn sống.
Ghe xuồng chở khách trên sông Chợ Đệm còn không?
Hiện nay giao thông trên sông chủ yếu là sà lan, ghe chở hàng và vật liệu. Đi lại hằng ngày của người dân chủ yếu bằng đường bộ. Trang này không nêu tuyến đò hay giờ chạy vì không có nguồn chắc; hỏi người địa phương nếu bạn cần.