Làm ca ở xưởng quanh Tân Nhựt: lịch ca, giờ tan ca và cách giữ sức khoẻ, việc nhà

Phần lớn xưởng sản xuất quanh xã Tân Nhựt chạy theo ca: có nơi một ca hành chính, có nơi hai ca, có nơi ba ca xoay vòng để máy chạy liên tục. Làm ca bền được hay không phụ thuộc ba việc: ngủ đủ và đúng giờ, ăn uống theo ca, và sắp xếp đường về, con cái hợp với lịch. Người làm ca đêm kéo dài nên khám sức khoẻ định kỳ và gặp bác sĩ khi mất ngủ, đau dạ dày, mệt mỏi kéo dài.

Bài này viết cho người mới vào làm công ở khu công nghiệp Lê Minh Xuân (phần trên địa bàn xã), các xưởng dọc Quốc lộ 1 và Trần Đại Nghĩa, hay khu công nghiệp láng giềng phía Bình Tân. Lịch ca cụ thể mỗi nơi một khác; ở đây chỉ nói những kiểu ca hay gặp và kinh nghiệm sống chung với chúng, từ chuyện ngủ, ăn, đường về cho tới chuyện con nhỏ và ngày nghỉ.

Các kiểu ca thường gặp

Giờ giấc cụ thể do từng doanh nghiệp quy định; bảng dưới chỉ nêu dạng ca và điều cần để ý ở mỗi dạng:

Khi phỏng vấn, hỏi lịch ca hiện tại và tần suất đổi ca. Một nơi xoay ca mỗi tuần sẽ khác hẳn một nơi cố định ca đêm cả tháng, cả về sức khoẻ lẫn việc sắp xếp gia đình.

Giờ tan ca và con đường về

Ở vùng này, giờ tan ca là chuyện của cả xã chứ không riêng người làm ca. Chiều ngày thường, dòng xe máy từ các cổng khu đổ ra Trần Đại Nghĩa, nhập vào Quốc lộ 1 cùng xe tải, xe khách, xe về miền Tây. Các nút giao gần Tân Kiên, đoạn qua Tân Túc thường ùn. Người tan ca cùng lúc cả nghìn người, ai cũng mệt, ai cũng muốn về nhanh, nên va quẹt nhỏ khá thường gặp.

Ca chiều tan khuya và ca đêm tan sáng sớm thì ngược lại: đường vắng, xe tải chạy nhanh, có đoạn qua ruộng ít đèn. Người đi làm lâu năm thường có vài thói quen: đi chung một nhóm cùng xóm, đội mũ bảo hiểm cài quai dù quãng đường ngắn, bật đèn xe, mặc áo có phản quang, và tuyệt đối không phóng nhanh vì buồn ngủ.

Buồn ngủ khi lái xe sau ca đêm là nguy hiểm thật sự. Nếu thấy mắt díp lại, hãy dừng ở chỗ an toàn, rửa mặt, uống nước, nghỉ vài phút. Ai ở xa hơn quãng đường thoải mái, nên cân nhắc đi xe đưa rước nếu doanh nghiệp có, hoặc tìm chỗ trọ gần hơn khi phải làm ca đêm dài ngày.

Mùa mưa thêm một lớp khó: cơn mưa chiều thường rơi đúng lúc tan ca hành chính, đường trong ấp đọng nước, Quốc lộ 1 chậm hẳn lại. Để sẵn áo mưa bộ trong cốp xe, một túi nilon bọc điện thoại, giấy tờ, và đừng cố chạy qua đoạn nước sâu không thấy mặt đường. Chờ mươi phút cho mưa ngớt nhiều khi về nhà còn sớm hơn là xe chết máy giữa đường.

Ngủ đúng cách khi làm ca đêm

Ngủ ngay sau khi về, đừng để lỡ. Nhiều người tan ca sáng còn đi chợ, coi điện thoại, nấu ăn rồi mới ngủ, đến khi nằm thì trời đã nắng gắt, xóm đã ồn. Về là ăn nhẹ, tắm, ngủ ngay sẽ dễ vào giấc hơn.

Làm phòng tối và mát. Phòng trọ ở vùng ven đô thường mái tôn, ban ngày rất nóng. Rèm dày, quạt tốt, bịt mắt và nút tai giúp nhiều. Nếu chọn trọ cho người làm ca đêm, ưu tiên phòng có trần, ít nắng chiều.

Giữ giờ ngủ ổn định trong tuần. Ngày nghỉ đảo hẳn sang ngủ đêm rồi lại quay về ngủ ngày khiến cơ thể mệt hơn. Có thể dịch dần giờ ngủ thay vì đảo đột ngột.

Báo cho người ở chung. Ở xóm trọ, một người làm ca đêm và một người làm ca ngày chung phòng là chuyện thường. Thoả thuận giờ yên lặng, giờ bật đèn, giờ nấu nướng ngay từ đầu tránh được nhiều va chạm.

Đừng dựa vào cà phê và nước tăng lực. Uống nhiều để thức trong ca rồi về lại không ngủ được là vòng lẩn quẩn. Uống vừa phải, uống sớm trong ca, tránh uống gần giờ tan.

Ăn uống theo nhịp ca

Người làm ca hay ăn thất thường: bỏ bữa sáng vì vội, ăn tối rất muộn sau ca, ăn vặt ban đêm để chống buồn ngủ. Kéo dài, nhiều người than đau dạ dày, đầy bụng, tăng cân. Cách đơn giản là chia bữa theo ca chứ không theo giờ đồng hồ: một bữa chính trước khi vào ca, một bữa nhẹ giữa ca, và bữa nhẹ sau ca trước khi ngủ.

Quanh khu trọ ở Tân Nhựt có nhiều hàng ăn mở theo giờ ca, tiện nhưng thường nhiều dầu mỡ, nhiều muối. Nấu được một phần ở nhà, mang theo hộp cơm có rau, uống đủ nước, là cách giữ sức lâu dài. Xưởng nóng, ra nhiều mồ hôi thì càng phải uống nước đều trong ca, không đợi khát mới uống.

Bếp ăn tập thể của doanh nghiệp, nếu có, là chỗ nên tận dụng. Khi có dấu hiệu ngộ độc như đau bụng, nôn, tiêu chảy sau bữa ăn tập thể, báo ngay cho tổ trưởng, bộ phận y tế của xưởng và đến cơ sở y tế; đừng tự chịu rồi đi làm tiếp.

Con nhỏ và việc nhà khi cả hai vợ chồng làm ca

Nhiều gia đình trẻ ở các xóm trọ Tân Nhựt có cả hai vợ chồng đi ca. Bài toán khó nhất là con nhỏ. Có nhà xếp lệch ca, một người ca ngày một người ca đêm để luân phiên trông con, nhưng như vậy hai vợ chồng gần như không gặp nhau, ai cũng thiếu ngủ. Có nhà gửi con về quê cho ông bà, chấp nhận xa con. Có nhà gửi nhóm trẻ gia đình trong xóm.

Nếu gửi nhóm trẻ, nên chọn nơi có giấy phép hoạt động hoặc ít nhất được chính quyền ấp biết, xem tận nơi chỗ ngủ, chỗ chơi, số trẻ so với người trông, hỏi giờ nhận và trả có khớp giờ ca không. Chuyện trường mầm non công lập theo nơi cư trú, học hành của con công nhân được nói riêng trong mục học hành và sức khoẻ của trang.

Việc nhà nên chia rõ, theo lịch ca từng tuần, ghi lên giấy dán cửa phòng cũng được. Nghe thì nhỏ, nhưng thiếu ngủ cộng với cãi nhau vì việc nhà là lý do nhiều người bỏ việc giữa chừng. Hàng xóm cùng dãy trọ cũng hay đổi phiên giúp nhau đưa đón con, trông nhà; xây quan hệ tốt với họ là vốn quý.

Tăng ca: nhận hay không

Tăng ca giúp có thêm thu nhập, và có thời điểm xưởng cần người làm thêm để kịp đơn hàng. Pháp luật lao động quy định tổng số giờ làm thêm theo ngày, tháng, năm có giới hạn, làm thêm phải được người lao động đồng ý, và giờ làm thêm được trả cao hơn giờ thường theo tỷ lệ luật định. Chi tiết con số nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi công đoàn, vì quy định có thể được điều chỉnh.

Từ góc sức khoẻ, tăng ca liên tục nhiều tuần là lúc tai nạn lao động dễ xảy ra nhất: mệt, mất tập trung, phản xạ chậm. Hãy tự đặt cho mình giới hạn, nghỉ khi thấy cơ thể báo hiệu. Ví dụ giả định: một người làm ba tuần liền mỗi ngày tăng thêm mấy giờ, tuần thứ tư bắt đầu đau lưng, ngủ không sâu, đi đường hay quên — đó là dấu hiệu cần giảm lại, không phải cố thêm.

Tự ghi giờ tăng ca mỗi ngày là cách bảo vệ mình. Khi phiếu lương có chênh lệch, bạn có số liệu để hỏi lại phòng nhân sự một cách bình tĩnh, rõ ràng.

Ngày nghỉ của người làm ca

Người làm ca hay dồn hết việc vào ngày nghỉ: giặt giũ, đi chợ, về quê, đi đám, sửa xe, đưa con đi chơi. Kết quả là ngày nghỉ còn mệt hơn ngày làm. Ở xóm trọ quanh Tân Nhựt, ngày nghỉ của mỗi người lại không trùng nhau vì lịch ca khác nhau, nên chuyện tụ tập, nhậu khuya giữa tuần ảnh hưởng tới người đang phải ngủ để vào ca đêm.

Một cách chia hợp lý là giữ ít nhất nửa ngày nghỉ để ngủ bù và nghỉ thật sự, phần còn lại mới dành cho việc nhà và gặp gỡ. Đi chợ có thể dồn vào một lần trong tuần, mua đồ khô, đồ đông lạnh dùng dần. Về quê ở miền Tây xa thì nên tính theo đợt nghỉ dài, vì đường về qua Quốc lộ 1 và cao tốc vào cuối tuần rất đông, đi về trong ngày dễ kiệt sức.

Giữ một hoạt động thể chất nhẹ như đi bộ quanh xóm buổi chiều mát, chơi cầu lông, đá bóng ở sân cỏ nhân tạo gần khu trọ cũng giúp ngủ ngon hơn. Quan trọng là đều đặn, không cần nặng.

Khi nào nên đi khám

Làm ca kéo dài ảnh hưởng tới sức khoẻ theo nhiều cách, và mỗi người chịu đựng khác nhau. Nên đến cơ sở y tế, gặp bác sĩ khi có các dấu hiệu sau, thay vì tự mua thuốc uống:

• Mất ngủ kéo dài nhiều tuần dù đã sắp xếp phòng ngủ, giờ ngủ hợp lý.
• Đau bụng, ợ chua, đau vùng thượng vị lặp lại.
• Mệt mỏi, hồi hộp, chóng mặt, đặc biệt trong ca.
• Buồn chán, cáu gắt, mất hứng thú kéo dài.
• Phụ nữ mang thai đang làm ca đêm hoặc làm ở vị trí nóng, có hoá chất.
• Bất kỳ triệu chứng nào xuất hiện sau khi đổi sang vị trí làm việc mới.

Thẻ bảo hiểm y tế do doanh nghiệp đóng giúp khám ở cơ sở đăng ký ban đầu. Nhiều doanh nghiệp cũng tổ chức khám sức khoẻ định kỳ; đi đầy đủ và giữ lại kết quả để theo dõi qua các năm.

Câu hỏi thường gặp

Làm ca đêm có được trả thêm tiền không?

Theo pháp luật lao động, người làm việc vào ban đêm được trả thêm so với làm ban ngày, theo tỷ lệ luật định; làm thêm giờ vào ban đêm còn được tính cao hơn nữa. Cách tính cụ thể nên hỏi phòng nhân sự và đối chiếu văn bản hiện hành.

Có quyền từ chối tăng ca không?

Làm thêm giờ phải được người lao động đồng ý, trừ một số trường hợp đặc biệt luật cho phép như ứng phó sự cố khẩn cấp. Nếu thường xuyên bị ép tăng ca, có thể trao đổi với công đoàn cơ sở hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động.

Đang mang thai có phải làm ca đêm không?

Pháp luật có quy định bảo vệ lao động nữ mang thai, trong đó có việc hạn chế làm đêm, làm thêm giờ và công việc nặng nhọc ở những giai đoạn nhất định. Hãy báo cho doanh nghiệp, mang giấy xác nhận của cơ sở y tế và hỏi bác sĩ về công việc hiện tại.

Tan ca khuya về Tân Nhựt có an toàn không?

Phần lớn đường chính có xe qua lại, nhưng một số đoạn qua ruộng, kênh vắng và ít đèn. Nên đi theo nhóm, chọn đường lớn, bật đèn, không mang theo nhiều tiền mặt, không dừng ở chỗ tối khi có người lạ chặn hỏi.

Làm ca xoay mãi không quen thì sao?

Có người không thích nghi được với ca xoay dù đã cố. Nếu giấc ngủ và sức khoẻ sa sút kéo dài, nên gặp bác sĩ và trao đổi với doanh nghiệp về khả năng chuyển ca cố định, hoặc cân nhắc tìm vị trí làm giờ hành chính.

Có nên uống thuốc ngủ để ngủ ban ngày sau ca đêm?

Không nên tự mua thuốc ngủ uống. Thuốc có thể gây lệ thuộc và làm buồn ngủ khi đi đường. Nếu mất ngủ kéo dài, gặp bác sĩ để được khám và tư vấn cách phù hợp với tình trạng của mình.