Giữa vùng đô thị hoá nhanh, xã Tân Nhựt vẫn còn những mảng xanh đáng quý: vạt dừa nước dọc sông Chợ Đệm và các rạch, ruộng rau ven đê phía Tân Nhựt cũ, hàng cây ven kênh, vườn nhà của các gia đình ở lâu năm. Những mảng xanh ấy làm mát, chống sạt bờ, chứa nước mưa và là nơi sống của cá, chim. Đồng thời, nhiều đoạn kênh rạch đang chịu rác thải, nước thải và lục bình bít dòng.
Bài này không vẽ bức tranh đồng quê lãng mạn, cũng không than thở chung chung. Nó nhìn vào những gì còn lại, giá trị thực tế của chúng, những nguyên nhân làm kênh rạch bẩn, và những việc cụ thể người dân, khu phố có thể làm.
Dừa nước: cây của vùng đất triều
Dừa nước là loài cây đặc trưng của vùng đất ngập triều nước lợ, mọc thành vạt dày dọc bờ sông rạch. Lá dừa nước xưa được người dân dùng lợp nhà, làm vách, gói bánh; thân và rễ đan vào nhau giữ đất bờ khỏi bị dòng nước khoét. Báo chí mô tả vùng căn cứ Láng Le – Bàu Cò thời kháng chiến có nhiều dừa nước che chắn.
Ngày nay, những vạt dừa nước còn lại dọc sông Chợ Đệm và các rạch nhỏ ở Tân Nhựt thưa dần do làm bến bãi, kè bờ cứng, san lấp. Ở những đoạn dừa nước bị phá, bờ dễ sạt hơn, nước đục hơn vì đất bờ bị cuốn trôi.
Giữ lại dừa nước ở những đoạn bờ còn tự nhiên là cách chống sạt lở rẻ và hiệu quả, đồng thời giữ cảnh quan sông nước đặc trưng của vùng. Với người có đất ven rạch, đây là cây nên giữ chứ không nên phát quang toàn bộ.
Ngoài dừa nước, bờ rạch vùng này còn có bần, ô rô, cỏ lác, những loài chịu được nước lợ và đất phèn. Mỗi loài giữ đất theo một cách: bần có rễ thở nhô lên khỏi bùn, lác mọc dày làm chậm dòng nước sát bờ. Một bờ rạch có nhiều loài cây thường vững hơn bờ chỉ có một loài.
Ruộng rau ven đê: mảng xanh đang sinh lợi
Những ruộng rau ở phía Tân Nhựt cũ không chỉ là sinh kế mà còn là mảng xanh lớn nhất của xã. Chúng làm mát không khí, chứa nước mưa, tạo khoảng trống cho gió. Đi từ khu trọ đông đúc ra đồng rau, bạn cảm nhận rõ nhiệt độ khác hẳn vào buổi trưa.
Mảng xanh này tồn tại được vì nó có giá trị kinh tế: rau ven đô bán được. Khi giá trị đất ở vượt xa giá trị trồng rau, áp lực chuyển đổi rất lớn. Không phải ruộng nào cũng giữ được, và đó là chuyện của quy hoạch và lựa chọn của từng gia đình.
Với người mua rau, ủng hộ rau của nông dân trong vùng, rau có nguồn gốc rõ ràng của các hợp tác xã, là một cách gián tiếp giữ mảng xanh. Với người trồng rau, canh tác an toàn, ít hoá chất cũng giúp kênh rạch quanh ruộng sạch hơn.
Ruộng rau còn là chỗ để trẻ con trong xã biết rau mọc thế nào, khác với bó rau gói sẵn ở siêu thị. Vài gia đình có thói quen dắt con ra đồng xem người ta cắt rau buổi sáng — một trải nghiệm giản dị mà nhiều đứa trẻ thành phố không có.
Vì sao kênh rạch bị bẩn
Rác sinh hoạt. Túi nilon, chai nhựa, hộp xốp bị vứt hoặc gió thổi xuống kênh, mắc vào bờ, miệng cống. Khu trọ đông người mà điểm tập kết rác xa, thiếu thùng rác là nơi dễ phát sinh.
Nước thải sinh hoạt. Nhiều nhà, dãy trọ xây trên ruộng cũ cho nước thải chảy thẳng ra mương, kênh vì chưa có hệ thống thu gom. Nước thải giàu chất hữu cơ làm nước đen, hôi, cá chết.
Xà bần, vật liệu xây dựng. Đổ trộm xà bần ven kênh làm kênh nông, hẹp, cản dòng chảy.
Lục bình phát triển quá mức. Nước giàu dinh dưỡng từ nước thải làm lục bình mọc dày, bít mặt kênh, cản dòng chảy và ghe xuồng.
Nước thải sản xuất. Xưởng nhỏ, cơ sở sản xuất không xử lý nước thải đúng quy định có thể gây ô nhiễm cục bộ. Đây là việc cơ quan quản lý môi trường kiểm tra; người dân có thể phản ánh khi phát hiện.
Lục bình: vừa là vấn đề vừa là tín hiệu
Lục bình (bèo tây) trôi theo con nước là cảnh quen của sông rạch Nam Bộ. Một ít lục bình không gây hại, còn làm chỗ trú cho cá con. Nhưng khi kênh nhận nhiều nước thải giàu dinh dưỡng, lục bình bùng phát, phủ kín mặt nước, làm nước thiếu ôxy, cản dòng chảy, gây ngập cục bộ khi mưa lớn.
Vì vậy, lục bình dày đặc trên một đoạn kênh vừa là vấn đề cần vớt, vừa là tín hiệu cho thấy đoạn kênh ấy đang nhận quá nhiều chất thải. Vớt lục bình mà không giảm nước thải thì vài tháng sau lại như cũ.
Mùa mưa, lục bình từ thượng nguồn trôi về theo con nước nhiều hơn, dồn lại ở các khúc quanh, chân cầu, cửa cống. Những điểm này nên được để ý dọn trước các đợt triều cường để nước thoát nhanh.
Ở nhiều nơi, lục bình vớt lên được tận dụng làm phân bón, đan lát. Việc vớt trên kênh rạch công cộng thường do địa phương tổ chức; người dân có thể tham gia các đợt ra quân hoặc phản ánh khi thấy đoạn kênh bị bít.
Những việc người dân và khu phố làm được
Không có giải pháp thần kỳ, nhưng những việc này, làm đều đặn, tạo khác biệt thật:
- Bỏ rác đúng nơi, đúng giờ thu gom; không vứt rác, xác động vật xuống kênh.
- Chủ nhà trọ bố trí thùng rác có nắp, nhắc người thuê bỏ rác đúng chỗ.
- Khi xây nhà, sửa nhà: làm bể tự hoại đúng kỹ thuật, không cho nước thải chảy thẳng ra kênh.
- Không đổ xà bần, đất cát ven kênh; phản ánh khi thấy xe đổ trộm.
- Tham gia các đợt dọn kênh, vớt rác, vớt lục bình do ấp, khu phố tổ chức.
- Trồng và giữ cây ven bờ: dừa nước, bần, cây bóng mát ở đoạn không ảnh hưởng dòng chảy.
- Phản ánh với chính quyền xã khi phát hiện xả thải bất thường: nước đổi màu, bốc mùi lạ, cá chết hàng loạt.
Phản ánh nên kèm vị trí, thời gian, ảnh hoặc đoạn phim ngắn. Phản ánh cụ thể, nhiều người cùng ghi nhận sẽ dễ được xử lý hơn những lời than chung.
Vườn nhà và cây trong hẻm
Ngoài kênh rạch và ruộng, mảng xanh của xã còn nằm trong những khu vườn nhỏ của các gia đình ở lâu năm: cây mít, cây xoài, bụi chuối, giàn mướp, vài chậu kiểng. Những khu vườn ấy làm mát cả con hẻm, giữ đất, thấm nước mưa.
Ở khu trọ, khu dân cư mới, đất chật, nhưng vẫn có cách: trồng cây leo lên giàn, chậu cây trước cửa, cây bóng mát ở đầu hẻm nếu được đồng thuận. Chọn cây hợp đất ẩm, chua, ít đòi chăm sóc. Đừng trồng cây lớn rễ ăn rộng sát móng nhà, sát đường ống.
Một con hẻm có cây xanh khác hẳn một con hẻm toàn bê tông: mát hơn, ít bụi hơn, người ta muốn ra ngoài trò chuyện hơn. Đó là giá trị không đo bằng tiền nhưng ai sống ở đó cũng cảm nhận được.
Khi trồng cây chung ở hẻm, nên thống nhất với hàng xóm về vị trí, loại cây và người chăm. Cây được nhiều nhà cùng muốn thì sẽ được tưới, được giữ; cây trồng lén một mình hay bị chặt khi có va chạm.
Mảng xanh và tương lai của xã
Tân Nhựt đang ở giai đoạn mà những quyết định hôm nay định hình cảnh quan nhiều chục năm sau. Một con kênh giữ lại, một cái ao thành hồ điều hoà, một vạt dừa nước không bị phát quang — mỗi thứ là một phần của bức tranh xanh mà các khu đô thị hoá kín sau này phải tốn rất nhiều mới tạo lại được.
Những việc ấy phần lớn thuộc về quy hoạch của thành phố và xã; trang này không đoán định hướng hay tiến độ dự án. Người dân có thể góp ý khi có lấy ý kiến, và quan trọng hơn, giữ gìn những gì đang có trong tầm tay mình.
Với người mới đến, hiểu rằng mình đang sống trên một vùng đất sông nước, đất phèn, nước triều — chứ không phải một khu phố bê tông bất kỳ — là bước đầu để sống hài hoà với nó: tôn trọng dòng nước, giữ cây, giữ kênh sạch, và truyền lại cho con cái thói quen ấy.
Rác ở khu trọ: vì sao khó và gỡ từ đâu
Khu trọ đông người, người thuê thay đổi thường xuyên, mỗi người đi làm một ca, nên chuyện rác khó hơn khu dân cư ổn định. Giờ thu gom rác có thể không khớp giờ người đi ca; điểm tập kết xa; người mới đến chưa biết quy định. Rác dồn lại thành đống ở góc hẻm, bờ mương, rồi theo mưa xuống kênh.
Gỡ từ đâu? Từ chủ nhà trọ là hiệu quả nhất: có thùng rác có nắp đặt đúng chỗ, hợp đồng với đơn vị thu gom, thông báo giờ thu rác dán ở chỗ dễ thấy trong khu, nhắc người thuê mới ngay từ ngày đầu. Một dãy trọ có nề nếp rác rõ ràng thì người thuê cũng giữ theo.
Ở cấp ấp, khu phố, việc bố trí điểm tập kết hợp lý, giờ thu gom phù hợp với nhịp ca của công nhân, và nhắc nhở chung qua loa, nhóm tin nhắn khu phố là những cách đã được nhiều nơi áp dụng. Người dân có thể góp ý với ấp về những bất tiện thực tế để điều chỉnh.
Cho trẻ con làm quen với sông nước, an toàn
Trẻ con lớn lên ở vùng sông nước nên biết về sông nước: tên con sông gần nhà, con nước lên xuống thế nào, cá gì sống trong kênh, vì sao không được vứt rác xuống. Những hiểu biết ấy làm các em gắn bó với nơi mình sống và trở thành người giữ gìn nó sau này.
Nhưng trẻ con và kênh rạch cũng là chuyện an toàn. Đuối nước là nguy cơ thật ở vùng nhiều ao, mương, kênh — kể cả mương nhỏ trông vô hại. Dạy trẻ biết bơi ở nơi an toàn có người hướng dẫn, không cho trẻ chơi gần mép nước một mình, rào chắn ao, mương sát nhà là những việc cha mẹ nên làm.
Cho con đi dạo bờ kênh vào sáng sớm, chỉ cho con xem dừa nước, cá con, chim cò, nói cho con biết những điều ấy cần nước sạch để sống — đó là bài học môi trường gần gũi nhất, không cần sách vở.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tân Nhựt còn chỗ nào nhiều cây xanh?
Vùng ruộng rau, ao, kênh nội đồng phía Tân Nhựt cũ, các đoạn bờ sông Chợ Đệm còn dừa nước và những khu vườn nhà ở lâu năm là nơi còn nhiều mảng xanh. Khu vực Tân Túc, Tân Kiên gần quốc lộ thì nhà cửa, kho xưởng dày hơn.
Thấy kênh bị xả nước thải lạ thì báo ở đâu?
Báo cho trưởng ấp, uỷ ban nhân dân xã Tân Nhựt hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Ghi rõ vị trí, thời gian, mô tả màu, mùi nước, kèm ảnh hoặc đoạn phim. Không tự ý chặn dòng hay xử lý khi chưa rõ nguồn thải.
Dừa nước có tác dụng gì với bờ kênh?
Thân và rễ dừa nước đan dày giữ đất bờ, giảm sạt lở do dòng nước và sóng ghe tàu. Vạt dừa nước còn là nơi trú của cá, cua, chim. Giữ dừa nước ở bờ tự nhiên là cách chống sạt lở rẻ và phù hợp với vùng đất triều.
Vì sao lục bình mọc dày trên kênh?
Lục bình phát triển mạnh khi nước giàu dinh dưỡng, thường do nhận nhiều nước thải sinh hoạt. Khi phủ kín mặt kênh, nó cản dòng chảy và làm nước thiếu ôxy. Vớt lục bình cần đi kèm giảm nước thải mới bền.
Nhà trọ nên làm gì để không gây ô nhiễm kênh?
Làm bể tự hoại đúng kỹ thuật, không cho nước thải chảy thẳng ra mương, kênh; bố trí thùng rác có nắp và nhắc người thuê bỏ rác đúng giờ; không đổ xà bần ven kênh. Hỏi chính quyền xã về quy định thu gom rác, nước thải hiện hành.