Bên cạnh làm xưởng, nhiều người ở xã Tân Nhựt sống bằng việc tự do: phụ hồ và thợ xây cho các công trình nhà ở mọc lên khắp xã, giao hàng và chạy xe công nghệ đi về nội thành, làm thời vụ mùa cao điểm ở kho và xưởng, phụ việc nhà cho các gia đình. Việc tự do linh hoạt giờ giấc nhưng thu nhập không đều và thường không có bảo hiểm bắt buộc; người làm tự do nên tự tham gia bảo hiểm y tế, cân nhắc bảo hiểm xã hội tự nguyện và đặc biệt cẩn trọng về an toàn.
Vùng ven đô như Tân Nhựt có đặc điểm làm cho việc tự do nhiều: nhà cửa xây mới liên tục ở các khu dân cư và trong hẻm, dòng người đông cần dịch vụ, đường ra trung tâm và ra miền Tây đều gần. Bài không nêu tiền công cụ thể; các số nếu có chỉ là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Vì sao việc tự do nhiều ở vùng ven đô
Đi một vòng trong các ấp của Tân Kiên, Tân Túc, Tân Nhựt cũ, dễ thấy những căn nhà đang xây, đang sửa, những dãy trọ đang nâng tầng. Mỗi công trình nhỏ như vậy cần thợ chính, phụ hồ, thợ điện nước, thợ sơn, thợ sắt, người chở vật liệu. Đa số làm theo kiểu nhóm thợ quen, nhận khoán từ chủ nhà, trả công theo ngày hoặc theo phần việc.
Cùng lúc đó, nhu cầu giao hàng tăng theo dân số: người làm ca mua sắm trên mạng nhiều, cửa hàng nhỏ cần người giao, kho hàng thương mại điện tử đặt ở vùng ven cần người chạy chặng cuối. Đường vào nội thành qua Quốc lộ 1, Võ Văn Kiệt hay Nguyễn Văn Linh giúp người chạy xe công nghệ đón được khách đi trung tâm, đi Bến xe Miền Tây.
Còn việc thời vụ đến từ chính khu công nghiệp và kho bãi: mùa cao điểm đơn hàng, mùa hàng Tết, đợt kiểm kê cuối năm, các xưởng và kho cần thêm người trong vài tuần. Người sẵn sàng làm ngắn hạn có thể nhận những đợt này xen giữa các việc khác.
Mùa mưa thì ngược lại: công trình xây dựng chậm lại, nhiều buổi chiều phải nghỉ sớm; người phụ hồ chuyển sang làm trong nhà như sơn, ốp lát, hoặc chạy giao hàng. Biết lịch mùa của từng loại việc giúp người làm tự do sắp xếp cả năm, không bị hụt việc dồn một lúc.
So sánh nhanh vài kiểu việc tự do
Mỗi kiểu việc hợp với một kiểu người, một kiểu sức khoẻ và một hoàn cảnh gia đình. Bảng dưới để hình dung, không phải xếp hạng tốt xấu:
| Kiểu việc | Hợp với ai | Ưu điểm | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Phụ hồ, thợ xây | Người khoẻ, chịu nắng, theo được nhóm thợ | Học được nghề xây, lên thợ chính | Ngã cao, vật rơi, say nắng, công trình thiếu che chắn |
| Giao hàng | Có xe máy, quen đường, chịu chạy cả ngày | Chủ động giờ, nhận tiền đều theo đơn | Tai nạn giao thông, mưa nắng, hao xe |
| Chạy xe công nghệ chở khách | Có xe, đủ điều kiện của nền tảng | Linh hoạt, kết hợp được với việc khác | Tai nạn, khách bom chuyến, thu nhập thất thường |
| Thời vụ ở xưởng, kho | Người chờ việc, sinh viên mùa nghỉ | Có việc ngay trong vài tuần | Ngắn hạn, dễ không có hợp đồng |
| Phụ việc nhà, dọn dẹp, chăm người | Người khéo tay, chu đáo | Làm gần nhà, ít nặng nhọc | Phụ thuộc chủ nhà, không ổn định |
Nhiều người kết hợp hai, ba kiểu: phụ hồ ngày nắng, chạy giao hàng ngày mưa ít công trình, nhận thời vụ mùa Tết. Linh hoạt là điểm mạnh nhất của việc tự do, cũng là lý do thu nhập khó tính trước.
Phụ hồ ở các công trình nhà dân: an toàn trước tiên
Công trình nhà ở nhỏ thường không có người chuyên trách an toàn như công trường lớn. Giàn giáo tre, giàn sắt tự dựng, không lan can, không lưới chắn, thợ không đeo dây an toàn là cảnh còn gặp. Ngã từ tầng hai, tầng ba đã đủ gây chấn thương nặng. Người làm phụ hồ nên tự trang bị mũ cứng, giày đế dày, găng tay, và từ chối leo lên chỗ không có điểm bám chắc.
Nắng gắt vùng ven đô là rủi ro thứ hai. Làm trên mái, trên sàn bê tông giữa trưa dễ say nắng. Nhóm thợ có kinh nghiệm thường bắt đầu từ sớm, nghỉ trưa dài, làm tiếp lúc chiều mát, và luôn có nước uống ở công trình. Thấy người chóng mặt, buồn nôn, đỏ bừng mặt thì đưa vào chỗ mát ngay và đưa đi cơ sở y tế nếu không đỡ.
Rủi ro thứ ba là điện. Công trình nhà dân hay kéo điện tạm, dây nối dài nằm dưới nước, máy cắt, máy khoan dùng ngoài mưa. Phụ hồ không tự đấu nối điện; thấy dây hở, ổ cắm ướt thì báo thợ chính ngắt điện trước.
Giao hàng và chạy xe công nghệ từ Tân Nhựt
Quốc lộ 1 là đoạn rủi ro nhất. Người giao hàng đi từ Tân Nhựt vào trung tâm gần như chắc chắn phải đi một đoạn Quốc lộ 1 hay các trục lớn có nhiều xe tải, container. Đi đúng làn dành cho xe máy, không lách vào điểm mù của xe lớn, không vừa chạy vừa nhìn điện thoại tìm đơn.
Mưa lớn và ngập. Chiều mưa trùng triều cường, nhiều đoạn trong xã và các phường lân cận đọng nước. Xe chết máy giữa đường vừa mất đơn vừa hư xe. Biết trước những đoạn trũng trên tuyến quen để tránh.
Khung giờ tan ca. Giờ tan ca chiều, các đường quanh khu công nghiệp đặc xe máy. Nhiều người chạy giao hàng chọn nghỉ ăn tối đúng khung đó thay vì kẹt trong dòng xe.
Tự quản lý tiền xăng, hao xe. Ví dụ giả định: một ngày chạy được nhiều đơn nhưng nửa số đơn ở xa, quãng về không có khách, tiền xăng và hao mòn xe ăn mất phần đáng kể. Ghi chép mỗi ngày vài dòng giúp biết khu nào, giờ nào thật sự đáng chạy.
Đọc kỹ điều khoản của nền tảng. Quan hệ giữa tài xế và nền tảng công nghệ thường không phải hợp đồng lao động thông thường. Đọc kỹ điều khoản về phí, bảo hiểm chuyến đi, xử lý khi có sự cố.
Làm thời vụ mùa cao điểm
Cuối năm là mùa thời vụ rõ nhất ở Tân Nhựt: kho hàng tiêu dùng, kho thực phẩm, xưởng đóng gói cần thêm người để kịp hàng Tết; chợ và cửa hàng cần thêm người bán. Một số xưởng tuyển thời vụ trong mùa cao điểm đơn hàng xuất khẩu. Thông báo thường dán ở cổng xưởng, cổng kho, hoặc truyền qua người quen trong xóm trọ.
Làm thời vụ vẫn nên có hợp đồng nếu thời gian từ một tháng trở lên, vì khi đó thuộc diện tham gia bảo hiểm bắt buộc theo luật. Làm vài ngày, vài tuần thì thường trả theo ngày; hãy hỏi rõ cách tính công, giờ làm, ai trả, trả lúc nào, và có ăn giữa ca không.
Đây cũng là cơ hội để vào một doanh nghiệp mà sau này muốn làm lâu dài. Người làm thời vụ chăm chỉ, đúng giờ thường được giữ lại hoặc được gọi lại đợt sau.
Tự lo bảo hiểm khi làm tự do
Người làm tự do không có doanh nghiệp đóng bảo hiểm cho mình. Bảo hiểm y tế là thứ tối thiểu nên có: một lần nằm viện vì tai nạn hay bệnh nặng có thể tốn hơn rất nhiều so với tiền mua thẻ cả năm. Người dân có thể mua bảo hiểm y tế theo hộ gia đình hoặc theo diện phù hợp; hỏi UBND xã, đại lý thu bảo hiểm hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội.
Bảo hiểm xã hội tự nguyện giúp người làm tự do tích luỹ để có lương hưu, và có thể cộng nối với thời gian đã đóng bắt buộc khi từng làm công nhân. Mức đóng do người tham gia chọn trong khung luật định; Nhà nước có hỗ trợ một phần cho một số nhóm. Tìm hiểu kỹ trước khi quyết định rút bảo hiểm xã hội một lần, vì rút là mất phần thời gian đã tích luỹ.
Ngoài ra, người chạy xe nên có bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc của chủ xe theo quy định, và cân nhắc bảo hiểm tai nạn cá nhân. Đọc kỹ điều khoản, mua ở nơi có uy tín, giữ giấy tờ cẩn thận.
Phụ việc nhà, chăm người già, chăm người bệnh
Một nhóm việc tự do ít được nhắc nhưng có thật ở Tân Nhựt là phụ việc nhà theo giờ, nấu cơm, dọn dẹp, trông người già, chăm người bệnh nằm viện. Khi con cái đi làm ca, nhiều gia đình địa phương cần người trông ông bà ban ngày; khi có người nằm viện ở các bệnh viện lớn, cần người chăm thay ca đêm. Việc này hợp với phụ nữ trung niên, người có kinh nghiệm chăm sóc gia đình.
Cái khó là thoả thuận thường chỉ bằng lời, dễ vướng chuyện giờ làm kéo dài, việc phát sinh, tiền công trả trễ. Nên nói rõ ngay từ đầu: làm những việc gì, mấy giờ tới mấy giờ, nghỉ ngày nào, trả công theo ngày hay theo tháng. Viết ra vài dòng có chữ ký hai bên cũng tốt.
Chăm người bệnh cần hiểu giới hạn của mình: không tự ý cho uống thuốc ngoài chỉ định, không tự xử lý vết thương, ống truyền; thấy người bệnh có dấu hiệu bất thường thì báo ngay cho người nhà và nhân viên y tế. Một lớp ngắn về chăm sóc người bệnh, sơ cứu cơ bản là khoản đầu tư đáng làm.
Giữ thu nhập tự do bớt bấp bênh
Không ai biết trước tháng sau có bao nhiêu công trình, bao nhiêu đơn. Một vài thói quen giúp người làm tự do ở Tân Nhựt đứng vững hơn:
- Ghi thu chi mỗi ngày, dù chỉ vài dòng trong điện thoại.
- Để riêng một khoản dự phòng cho tháng mưa nhiều, tháng ít việc, hoặc khi xe hư.
- Giữ quan hệ tốt với vài nhóm thợ, vài chủ hàng, vài chủ nhà quen để có việc đều.
- Học thêm một kỹ năng tay nghề (điện nước, sơn, hàn, sửa xe) để lên mức thợ.
- Không vay nóng, không tham gia hụi, góp vốn khi không rõ người tổ chức.
- Kiểm tra sức khoẻ định kỳ, nhất là người làm nặng ngoài trời lâu năm.
Việc tự do cũng có thể là bước chuyển: nhiều người phụ hồ vài năm trở thành thợ chính, rồi nhận thầu nhỏ, lập nhóm thợ riêng. Khi đó chuyện đăng ký kinh doanh, hợp đồng với chủ nhà, trách nhiệm an toàn với người làm cùng trở nên quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Phụ hồ có cần giấy tờ gì không?
Thường chỉ cần căn cước để chủ thầu hoặc chủ nhà biết mình là ai. Tuy vậy nên giữ thông tin liên lạc của người giao việc, ghi lại ngày công, và tự trang bị đồ bảo hộ cơ bản như mũ cứng, giày, găng tay.
Làm tự do có mua được bảo hiểm y tế không?
Có. Người không thuộc diện được doanh nghiệp đóng có thể tham gia bảo hiểm y tế theo hộ gia đình hoặc diện phù hợp khác. Hỏi UBND xã, đại lý thu hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội về thủ tục và mức đóng hiện hành.
Bảo hiểm xã hội tự nguyện có đáng tham gia không?
Với người làm tự do lâu dài, đây là cách tích luỹ để có lương hưu và nối tiếp thời gian đã đóng bắt buộc. Có lợi hay không tuỳ hoàn cảnh từng người; nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội để được tư vấn cụ thể.
Chạy giao hàng từ Tân Nhựt vào trung tâm đi đường nào an toàn hơn?
Mỗi điểm đến một khác. Nguyên tắc chung là tránh giờ tan ca trên các trục lớn, đi đúng làn xe máy, tránh điểm mù xe tải, và biết trước các đoạn trũng khi mưa để không bị kẹt nước.
Làm thời vụ vài tuần có được trả tăng ca không?
Nếu làm thêm giờ ngoài thời giờ làm việc bình thường thì theo luật phải được trả cao hơn giờ thường, dù là thời vụ. Hỏi rõ cách tính trước khi nhận việc và tự ghi giờ làm mỗi ngày.
Bị tai nạn khi phụ hồ cho nhà dân thì ai chịu?
Tuỳ quan hệ giao việc và thoả thuận giữa các bên; trường hợp có tranh chấp cần hỏi tư vấn pháp luật. Việc trước tiên là đưa người bị nạn đi cấp cứu, giữ lại giấy tờ khám chữa, ghi lại sự việc và người chứng kiến.