Quanh các xóm trọ và cổng khu công nghiệp ở xã Tân Nhựt, những nghề buôn bán nhỏ sống được thường là nghề phục vụ nhịp sống hằng ngày của người làm ca: ăn sáng, cơm phần, quán ăn đêm, tạp hoá, giặt ủi, sửa xe, giữ xe, nước giải khát, giữ trẻ. Chọn đúng giờ bán theo ca, đúng chỗ theo dòng người, giữ vệ sinh và giá phải chăng quan trọng hơn vốn lớn.
Bài viết cho người gốc địa phương có mặt bằng trước nhà, cho người lao động muốn chuyển sang tự buôn bán, và cho vợ chồng trẻ muốn một người đi làm, một người mở hàng. Bài không nêu giá bán hay thu nhập, không khen chê quán nào. Thủ tục đăng ký hộ kinh doanh, thuế được nói ở mức nguyên lý; chi tiết hơn có ở mục doanh nghiệp và kinh doanh của trang.
Nhịp mua bán đi theo nhịp ca
Buôn bán quanh khu trọ ở Tân Nhựt không giống buôn bán ở khu dân cư thường. Khách đông nhất vào những khung giờ ngắn: trước giờ vào ca sáng, giờ nghỉ trưa nếu xưởng cho ra ngoài, giờ tan ca chiều, và khuya khi ca hai tan. Ngoài các khung ấy, xóm trọ có thể vắng hoe vì ai cũng đang trong xưởng hoặc đang ngủ bù.
Phía Tân Túc cũ, quanh khu chợ và trục Quốc lộ 1, khách đa dạng hơn: người địa phương đi chợ, người đi làm giấy tờ, khách đi đường ghé ăn. Phía các ấp gần khu công nghiệp, khách gần như toàn là người làm ca. Hai kiểu khách này cần hai cách bán khác nhau về giờ mở cửa, món hàng và cách phục vụ: một bên cần thong thả, đủ món; một bên cần nhanh, gọn, có sẵn để mang đi.
Người bán lâu năm biết lịch ca của các xưởng gần mình như lịch của chính mình. Họ dọn hàng sớm trước giờ công nhân đi làm, nghỉ trưa, rồi mở lại buổi chiều. Ngày xưởng nghỉ, mùa cao điểm tăng ca, đợt công nhân về quê ăn Tết đều làm doanh số lên xuống mạnh. Ngày nhận lương cũng là ngày xóm trọ mua sắm nhiều hơn hẳn, còn những ngày cuối tháng thì khách tính toán từng món.
Vì vậy, trước khi mở hàng, hãy dành vài ngày đứng quan sát: dòng người đi về hướng nào, giờ nào đông, họ mua gì, đứng chờ ở đâu. Một chỗ cách vài chục mét nhưng nằm ngược dòng người tan ca có thể vắng hơn hẳn.
Những nghề nhỏ thường gặp
Bảng so sánh sơ bộ để hình dung, không phải lời khuyên chọn nghề. Vốn, thu nhập phụ thuộc rất nhiều vào chỗ bán và cách làm:
| Nghề | Khách chính | Điều kiện cần | Điều hay vướng |
|---|---|---|---|
| Ăn sáng (xôi, bánh mì, cơm tấm, hủ tiếu) | Người vào ca sáng | Dậy rất sớm, chỗ bán gần đường đi | Vệ sinh thực phẩm, chỗ để xe khách |
| Cơm phần, cơm bụi | Người làm ca, tài xế, thợ | Bếp, nguồn nước sạch, chỗ ngồi | Giữ món ngon đều, đồ ăn thừa |
| Quán ăn đêm | Người tan ca khuya | Chịu thức khuya | An ninh, tiếng ồn với hàng xóm |
| Tạp hoá | Cả xóm trọ | Mặt bằng, vốn hàng | Hàng tồn, bán chịu |
| Giặt ủi | Người làm ca không kịp giặt | Máy giặt, chỗ phơi, điện nước | Đồ thất lạc, mùa mưa phơi lâu |
| Sửa xe, vá xe | Người đi xe máy | Tay nghề, dụng cụ | Cạnh tranh, giờ làm dài |
| Giữ xe | Người thuê trọ, khách quán | Bãi có mái che, an ninh | Trách nhiệm khi mất xe |
Nghề nào cũng có người làm sẵn. Cái khác biệt thường nằm ở chi tiết nhỏ: bán đúng giờ ca, sạch sẽ, nói năng tử tế, giữ chất lượng đều, cho công nhân ăn nhanh kịp giờ vào cổng.
Chọn chỗ: mặt bằng, lề đường và hàng xóm
Người gốc địa phương có lợi thế lớn là mặt bằng sẵn trước nhà. Người thuê mặt bằng thì nên xem kỹ hợp đồng thuê, thời hạn, ai chịu sửa chữa, có được treo bạt, đặt bàn ghế không. Đừng đầu tư sửa sang nhiều khi hợp đồng chỉ ngắn hạn, vì vùng ven đô này đất đai thay đổi chủ, thay đổi mục đích sử dụng khá nhanh.
Bán lấn lề đường, chiếm lòng đường trước cổng khu công nghiệp có thể bị xử lý theo quy định về trật tự đô thị, và gây nguy hiểm khi dòng xe tan ca đổ ra. Ở nhiều nơi trong xã, chính quyền thỉnh thoảng ra quân dẹp lấn chiếm. Chọn chỗ trong khuôn viên nhà, trong hẻm, hoặc mặt bằng hợp lệ sẽ bền hơn chạy theo vị trí "ngay cổng".
Quan hệ với hàng xóm cũng quan trọng. Quán ăn đêm ồn, khói bếp, nước thải chảy ra hẻm là chuyện dễ gây mâu thuẫn. Hỏi chuyện, giữ vệ sinh, tắt nhạc đúng giờ giúp quán mở được lâu.
Thêm một yếu tố riêng của vùng đất thấp này là ngập. Mặt bằng nằm ở đoạn đường hay đọng nước khi mưa lớn gặp triều cường thì vài buổi chiều mùa mưa mỗi tháng gần như không bán được, hàng hoá, tủ lạnh, bếp dễ hư. Hỏi chủ nhà và hàng xóm nước từng lên tới đâu trước khi thuê.
Thực phẩm an toàn: điều sống còn của hàng ăn quanh xưởng
Một lần ngộ độc là mất khách lâu dài. Khách của hàng ăn quanh xưởng là cả tổ, cả chuyền quen nhau; một chuyện đau bụng lan nhanh hơn bất kỳ quảng cáo nào.
Nguồn nước và nguồn hàng. Dùng nước sạch để nấu, rửa; mua thịt cá ở nơi có nguồn gốc, đi chợ đầu mối hay chợ lớn thì giữ lạnh khi chở về. Mùa nóng, đồ ăn để lâu ngoài trời rất nhanh hỏng.
Sơ chế, chia khu. Tách khu đồ sống và đồ chín, thớt dao riêng, rửa tay thường xuyên. Đậy thức ăn, chống ruồi bụi — quán sát đường xe tải nhiều bụi càng phải chú ý.
Giấy tờ về an toàn thực phẩm. Tuỳ quy mô, cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống có những yêu cầu về giấy chứng nhận hoặc cam kết đảm bảo an toàn thực phẩm và tập huấn kiến thức. Hỏi UBND xã để biết mình thuộc diện nào.
Đăng ký hộ kinh doanh và thuế: hiểu nguyên lý
Buôn bán nhỏ thường làm theo dạng hộ kinh doanh. Pháp luật có những trường hợp được miễn đăng ký với hoạt động rất nhỏ, như buôn bán rong, quà vặt, dịch vụ thu nhập thấp; còn có cửa hàng cố định, quy mô thường xuyên thì nên đăng ký hộ kinh doanh. Nơi tiếp nhận hồ sơ đăng ký hộ kinh doanh sau khi bỏ cấp huyện được bố trí lại; hỏi bộ phận một cửa của UBND xã Tân Nhựt để được hướng dẫn nơi nộp và cách nộp trực tuyến hiện hành.
Về thuế, hộ kinh doanh có doanh thu dưới ngưỡng luật định thì không phải nộp thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân; trên ngưỡng thì nộp theo phương pháp phù hợp. Ngưỡng, cách tính, cách kê khai đã và đang được điều chỉnh, nên hỏi cơ quan thuế quản lý địa bàn thay vì dựa vào lời người quen.
Giữ sổ ghi chép thu chi đơn giản ngay từ đầu dù chưa bắt buộc, ghi mỗi tối sau khi dọn hàng, mất chừng mươi phút. Nó giúp biết mình lời lỗ thật sự, có căn cứ khi làm việc với cơ quan thuế, và cần thiết nếu sau này muốn vay vốn mở rộng.
Bán chịu, sổ ghi nợ và rủi ro người thuê trọ dọn đi
Ở xóm trọ, bán chịu là chuyện gần như không tránh khỏi: công nhân chưa tới kỳ lương, mua tạp hoá, ăn cơm ghi sổ cuối tháng trả. Bán chịu giữ được khách quen, nhưng cũng là nguồn thất thoát lớn khi người mua nghỉ việc, chuyển trọ, về quê mà chưa trả.
Những người bán lâu năm thường có luật riêng: chỉ ghi nợ cho người quen, có chỗ làm rõ ràng; đặt một hạn mức nhỏ; nhắc nhẹ trước kỳ lương; không ghi tiếp khi nợ cũ chưa trả. Ghi sổ rõ ngày, món, số tiền, để khi đối chiếu không ai thấy bị oan; có người còn nhờ khách tự ký tắt bên cạnh mỗi lần ghi.
Một rủi ro khác là đợt công nhân nghỉ việc hàng loạt khi xưởng cắt giảm đơn hàng, hoặc mùa Tết vắng người cả tháng. Người buôn bán nhỏ quanh khu công nghiệp nên để dành một khoản dự phòng, đừng nhập hàng dồn dựa trên tháng đông khách nhất.
Những nghề nhỏ phục vụ gia đình công nhân
Khi xóm trọ có nhiều gia đình trẻ, nhu cầu không chỉ là ăn uống. Trông trẻ theo giờ ca, đưa đón con đi học, nấu cơm tháng, sửa điện thoại, sửa quạt, cắt tóc, bán đồ dùng gia đình cũ, giao nước uống đóng bình tận phòng — đều là những nghề nhỏ có khách quanh năm. Nhiều nghề này phù hợp với người lớn tuổi, người có sức khoẻ không cho phép làm ca.
Trông trẻ là nghề cần cẩn trọng nhất. Giữ trẻ tại nhà nhiều cháu thì có những quy định về điều kiện, số trẻ, người trông và đăng ký với chính quyền địa phương; nhận trông vượt sức, chỗ chật, không an toàn có thể gây hậu quả rất lớn. Hỏi UBND xã về quy định đối với nhóm trẻ độc lập trước khi nhận nhiều cháu.
Sửa chữa đồ điện, điện thoại, xe máy cần tay nghề thật. Người muốn vào nghề nên học ở cơ sở dạy nghề hoặc theo thợ lâu năm một thời gian; khách công nhân quan tâm sửa nhanh, nói rõ hư gì, giá trước khi làm, không thay linh kiện không cần thiết.
Vừa làm công vừa buôn bán: có nên không
Nhiều gia đình trẻ ở Tân Nhựt chọn cách một người đi làm công giữ lương ổn định và bảo hiểm, người kia buôn bán nhỏ trước nhà hay trong xóm trọ. Cách này giảm rủi ro hơn là cả hai cùng nghỉ việc ra buôn bán. Cũng có người đi ca rồi tranh thủ bán hàng trên mạng, làm đồ ăn nhận đặt trước.
Điều cần lường trước là sức khoẻ. Làm ca tám tiếng rồi về nấu bán thêm vài tiếng, kéo dài nhiều tháng, rất dễ kiệt sức. Ví dụ giả định: một chị công nhân bán thêm bánh mì buổi sáng trước giờ vào ca, mỗi ngày dậy từ khuya, được vài tháng thì ngủ gật trong ca — lúc đó cái giá phải trả có thể là tai nạn lao động.
Nếu quyết định nghỉ làm công để buôn bán toàn thời gian, hãy tính thời gian bảo hiểm xã hội đã đóng, cân nhắc tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và tự mua bảo hiểm y tế để không bị đứt quyền lợi.
Câu hỏi thường gặp
Bán hàng ăn nhỏ trước nhà có cần giấy phép không?
Tuỳ quy mô. Hoạt động rất nhỏ có thể không phải đăng ký hộ kinh doanh, nhưng kinh doanh ăn uống vẫn phải đảm bảo các điều kiện an toàn thực phẩm. Hỏi bộ phận một cửa của UBND xã để biết mình thuộc diện nào.
Có nên bán ngay trước cổng khu công nghiệp không?
Chỗ đó đông khách nhưng thường là lề đường, lòng đường, dễ bị xử lý lấn chiếm và nguy hiểm giờ tan ca. Chọn mặt bằng hợp lệ gần đó, trên đường công nhân đi về, thường bền hơn.
Mở tiệm giặt ủi cho công nhân có khó không?
Không quá khó về kỹ thuật, nhưng cần chỗ phơi hoặc máy sấy cho mùa mưa, nguồn điện nước ổn định, và cách quản lý đồ của khách để không thất lạc. Giờ nhận, trả đồ nên khớp giờ ca của khách.
Bán chịu cho công nhân có nên không?
Bán chịu giúp giữ khách nhưng dễ mất tiền khi người mua chuyển đi. Chỉ ghi nợ cho người quen, có hạn mức, ghi sổ rõ ràng, nhắc trước kỳ lương và dừng khi nợ cũ chưa trả.
Hộ kinh doanh nhỏ có phải nộp thuế không?
Hộ có doanh thu dưới ngưỡng luật định không phải nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân; trên ngưỡng thì phải nộp. Ngưỡng và cách kê khai thay đổi theo quy định, nên hỏi cơ quan thuế quản lý địa bàn.
Mùa Tết công nhân về quê thì buôn bán ra sao?
Xóm trọ vắng rõ rệt, có nơi kéo dài vài tuần. Người bán thường giảm lượng hàng, nghỉ luân phiên hoặc chuyển sang bán đồ Tết cho người địa phương. Nên để dành dự phòng cho giai đoạn này.