Ở Tân Nhựt, đám giỗ, đám cưới, đám tang vẫn thường được tổ chức tại nhà, dựng rạp ngay trong sân hay trong hẻm, mời họ hàng, hàng xóm, bạn bè đến dự. Lệ quê Nam Bộ còn khá rõ ở các gia đình gốc: giỗ ông bà là dịp cả họ quy tụ, đám cưới có lễ rước dâu, đám tang có quàn tại nhà vài ngày. Người mới đến, nhất là người thuê trọ, sớm muộn sẽ được mời hoặc sống cạnh một đám tiệc.
Bài này giúp người mới hiểu lệ, biết cách ứng xử khi được mời, và biết những điều cả xóm nên thống nhất để đám tiệc không thành chuyện phiền nhau. Mỗi nhà một lệ; khi không chắc, hỏi người lớn trong nhà gia chủ.
Đám giỗ: ngày cả họ về một nhà
Giỗ là ngày tưởng nhớ người đã mất, tính theo âm lịch. Ở nhà gốc Nam Bộ, giỗ ông bà, cha mẹ là việc lớn: con cháu khắp nơi về, nấu nướng từ hôm trước, cúng vào buổi trưa hoặc chiều, sau đó cả nhà cùng ăn. Hàng xóm thân, bạn bè của gia đình cũng được mời.
Ngày hôm trước gọi là ngày cúng tiên thường, chuẩn bị đồ cúng, cúng nhẹ. Ngày chính giỗ là ngày làm cỗ. Mâm giỗ Nam Bộ thường có gà luộc hoặc gà xé phay, thịt kho, canh, chả giò, gỏi, xôi, chè, bánh; nhà gần kênh rạch có thể thêm món cá, tôm. Nhiều nhà nấu món người đã mất thích ăn lúc sinh thời.
Người được mời đến đám giỗ thường mang theo một món nhỏ: hộp bánh, nải chuối, chai nước, hoặc phong bì nếu thân. Đến nơi, thắp một nén nhang trước bàn thờ nếu gia chủ mời, rồi ngồi vào mâm. Trò chuyện, nhắc kỷ niệm về người đã mất là điều gia chủ thường quý.
Đám cưới: từ nhà gái, nhà trai đến tiệc trong hẻm
Đám cưới ở Tân Nhựt có hai kiểu phổ biến: tổ chức tiệc tại nhà, dựng rạp trong sân hay giữa hẻm; hoặc tổ chức ở nhà hàng tiệc cưới quanh vùng, còn lễ gia tiên làm tại nhà. Gia đình gốc có sân rộng thường giữ kiểu tiệc nhà, vì đông họ hàng, hàng xóm, và vì đó là lệ.
Trình tự thường gồm lễ dạm ngõ (người Nam Bộ hay gọi là đám nói), lễ hỏi, lễ cưới. Ngày cưới, nhà trai mang mâm quả sang rước dâu, làm lễ gia tiên ở nhà gái, rồi rước dâu về làm lễ ở nhà trai. Tiệc có thể tổ chức ở một hoặc cả hai nhà. Nhiều gia đình đã rút gọn các bước cho phù hợp thời gian.
Ở các gia đình gốc, mâm quả rước dâu thường có trầu cau, rượu, trà, bánh, trái cây, heo quay tuỳ điều kiện; số mâm và món trong mâm do hai bên bàn trước trong lễ hỏi. Người đội mâm quả thường là thanh niên chưa vợ trong họ hoặc bạn bè chú rể.
Tiệc cưới trong hẻm thường có rạp bạt, bàn tròn, ghế nhựa, sân khấu nhỏ với ban nhạc hoặc dàn âm thanh. Không khí vui, đông, ồn. Người được mời thường mừng bằng phong bì; mức mừng tuỳ quan hệ và khả năng, không có quy định chung.
Đám tang: quàn tại nhà và những ngày cả xóm cùng lo
Ở nhà gốc, khi có người mất, nhiều gia đình vẫn quàn tại nhà vài ngày trước khi đưa đi an táng hoặc hoả táng. Rạp được dựng trước nhà, bàn ghế cho khách đến viếng. Hàng xóm thường giúp: dọn dẹp, nấu nước, trông xe, tiếp khách. Đây là lúc tình làng xóm thể hiện rõ nhất.
Người đến viếng ăn mặc tối màu, gọn gàng; thắp nhang, cúi đầu trước linh cữu, chia buồn với gia đình. Phúng điếu bằng phong bì, vòng hoa hoặc nhang đèn tuỳ quan hệ. Không cười đùa lớn tiếng, không chụp ảnh khi không được phép, nói lời chia buồn ngắn gọn.
Đám tang ở vùng ven đô ngày nay có nhiều thay đổi: thời gian quàn rút ngắn, nhiều nhà chọn hoả táng, có nhà thuê dịch vụ tang lễ trọn gói. Một số địa phương đã vận động không rải giấy tiền trên đường, không dùng nhạc quá lớn về khuya, không để rạp chiếm lối đi quá lâu.
Đi đám cho đúng: tóm tắt cho người mới đến
Bảng tóm tắt phép lịch sự thường được trông đợi. Đây là thói quen phổ biến, không phải quy định.
| Loại đám | Mang theo | Ăn mặc | Điều nên tránh |
|---|---|---|---|
| Đám giỗ | Món quà nhỏ hoặc phong bì nếu thân | Lịch sự, gọn gàng | Đến trễ khi mâm đã dọn, về không chào |
| Đám cưới | Phong bì mừng | Lịch sự, tươi sáng | Mặc đồ đen, trắng toàn thân; say xỉn gây chuyện |
| Đám tang | Phong bì phúng điếu, nhang đèn, vòng hoa | Tối màu, kín đáo | Cười đùa, mặc đồ sặc sỡ, chụp ảnh không xin phép |
| Đám đầy tháng, thôi nôi | Quà cho em bé hoặc phong bì | Thoải mái, lịch sự | Bế em bé khi chưa được mời, chưa rửa tay |
Khi không biết nên mừng hay phúng bao nhiêu, hỏi người cùng quan hệ với gia chủ (đồng nghiệp, hàng xóm) để đi theo mặt bằng chung. Quý ở cái tình hơn số tiền.
Dựng rạp trong hẻm: thống nhất trước để đỡ phiền
Báo trước cho hàng xóm. Gia chủ nên báo các nhà trong hẻm ngày giờ dựng rạp, thời gian tổ chức, để ai cần đi lại sắp xếp. Nhiều nơi còn phải báo với tổ dân phố, ban điều hành ấp hoặc khu phố theo quy định địa phương.
Chừa lối đi. Hẻm ở các khu trọ thường hẹp, xe cấp cứu, xe chữa cháy cần lối vào. Rạp nên chừa lối đi cho xe máy và người đi bộ, không chắn cửa nhà người khác.
Âm thanh có giờ. Tiệc vui là chuyện bình thường, nhưng loa lớn đến khuya làm phiền người làm ca, người già, trẻ nhỏ. Giữ âm lượng vừa phải, dừng nhạc vào giờ nghỉ đêm theo quy định chung.
Dọn dẹp sau tiệc. Rác, nước, dầu mỡ, vỏ lon sau tiệc cần thu dọn ngay, không đổ xuống cống hay kênh. Trả lại mặt hẻm sạch là cách cảm ơn hàng xóm.
Rượu bia và xe máy. Đám tiệc trong xóm thường có rượu bia; khách nên có người đưa về hoặc đi xe ôm, xe công nghệ. Gia chủ không nên ép khách uống.
Người thuê trọ được mời đám: nên đi không?
Nhiều chủ trọ, hàng xóm gốc mời người thuê lâu năm dự đám giỗ, đám cưới con cháu. Lời mời ấy thường là thật lòng, thể hiện sự coi trọng. Nếu sắp xếp được, nên đi, dù chỉ ngồi một chút, mừng một phong bì nhỏ hay mang một món quà.
Nếu không đi được vì làm ca, nên nói trước, gửi lời chúc hoặc lời chia buồn qua người quen, gửi phong bì nhờ người khác mang giúp nếu thân. Im lặng không đến, không báo dễ làm gia chủ hiểu lầm.
Ngược lại, người thuê trọ có việc vui buồn như sinh con, cưới hỏi, có người thân mất ở quê, cũng có thể báo cho chủ trọ, hàng xóm thân. Ở nhiều xóm, hàng xóm gốc đã đến thăm, phúng điếu, giúp đỡ người thuê trọ trong những lúc như vậy. Lệ làng mở ra cho người mới khi người mới cũng mở lòng.
Đầy tháng, thôi nôi, tân gia: những bữa tiệc nhỏ trong xóm
Ngoài ba loại đám lớn, đời sống xóm ở Tân Nhựt còn có nhiều bữa tiệc nhỏ: đầy tháng, thôi nôi cho em bé, tân gia khi dọn về nhà mới, mừng thọ ông bà. Với gia đình trẻ ở trọ, tiệc đầy tháng hay thôi nôi thường gọn: vài mâm trong phòng hoặc hành lang, mời bạn bè cùng xưởng, hàng xóm.
Lễ đầy tháng, thôi nôi ở Nam Bộ thường có mâm cúng mụ (bà mụ) với xôi, chè, gà, cùng các món tuỳ nhà; thôi nôi có thêm phần cho bé "chọn đồ" trong mâm đồ vật nhỏ như cây viết, cái kéo, quyển sách, để cả nhà đoán vui nghề sau này. Đây là nét văn hoá vui, không ai coi là điều chắc chắn.
Tân gia là dịp người mới mua nhà ở Tân Nhựt chào hàng xóm mới. Một bữa tiệc nhỏ, mời các nhà quanh đó, là cách làm quen nhanh nhất. Khách đến tân gia thường mang quà như ấm chén, cây cảnh, đồ dùng nhà bếp, hoặc phong bì. Gia chủ chào hỏi, giới thiệu gia đình mình, xin số điện thoại các nhà kế bên để tiện liên lạc khi cần.
Khi gia đình mình có việc mà ở xa quê
Với người từ tỉnh khác lên, chuyện khó nhất là khi ở quê có tang mà không về kịp, hoặc khi chính mình làm đám ở Tân Nhựt mà họ hàng ở xa. Nhiều người phải xin nghỉ đột xuất, chạy xe hay đón xe đêm về quê. Nên báo ngay cho nơi làm việc để được giải quyết nghỉ theo quy định, nhờ người quen trông phòng, gửi chìa khoá cho chủ trọ.
Khi tổ chức đám cưới ở Tân Nhựt cho đôi bạn trẻ hai quê, nhiều gia đình chọn làm lễ ở quê, rồi tổ chức thêm một buổi tiệc nhỏ ở đây cho đồng nghiệp, hàng xóm. Cách làm này giúp họ hàng ở quê không phải đi xa, bạn bè ở thành phố vẫn chung vui.
Khi có người thân mất tại Tân Nhựt mà gia đình muốn đưa về quê an táng, thủ tục giấy tờ, phương tiện vận chuyển cần được hỏi kỹ tại cơ sở y tế, chính quyền nơi xảy ra và dịch vụ tang lễ. Hàng xóm, chủ trọ, đồng nghiệp thường góp tay giúp trong lúc gấp; đừng ngại nhờ.
Những đổi khác đáng chú ý
So với một hai chục năm trước, đám tiệc ở Tân Nhựt đã gọn hơn. Tiệc cưới chuyển dần ra nhà hàng, đám giỗ ít mâm hơn vì con cháu đi làm không nghỉ được, đám tang rút ngắn. Lý do là nhịp sống công nghiệp: ai cũng có giờ làm, có ca trực; nhà phố chật không còn chỗ dựng rạp lớn.
Cũng có những nét mới: đám cưới của đôi bạn trẻ quê hai miền gặp nhau ở Tân Nhựt, có nhà gái ở quê miền Tây, nhà trai quê miền Trung, tiệc tổ chức ngay xóm trọ cho bạn bè đồng nghiệp. Mâm cỗ pha trộn món hai quê. Thiệp mời gửi qua tin nhắn, phong bì mừng chuyển khoản.
Chuyện phong bì cũng đổi theo: nhiều người trẻ chuyển khoản mừng cưới, phúng điếu khi không đến được. Cách này tiện, nhưng người lớn tuổi ở nhà gốc vẫn quý người đến tận nơi. Nếu chuyển khoản, nên kèm một lời nhắn rõ tên và lời chúc hay lời chia buồn, và khi có dịp vẫn ghé thăm gia đình.
Điều không đổi là tinh thần đến với nhau lúc vui lúc buồn. Ở một xã ven đô nhiều người tứ xứ, chính những đám giỗ, đám cưới, đám tang là dịp để người gốc và người mới ngồi chung một mâm, biết mặt nhau, biết hoàn cảnh nhau.
Câu hỏi thường gặp
Đi đám giỗ nên mang gì?
Thường là một món quà nhỏ như hộp bánh, trái cây, chai nước, hoặc phong bì nếu thân với gia chủ. Đến nơi thắp nhang trước bàn thờ nếu được mời. Điều gia chủ quý nhất là sự có mặt và lời hỏi thăm.
Mừng cưới bao nhiêu là hợp?
Không có mức chung; tuỳ quan hệ, khả năng và hình thức tiệc. Hỏi người có cùng quan hệ với gia chủ để đi theo mặt bằng chung. Một phong bì vừa sức kèm lời chúc chân thành luôn được đón nhận.
Đám tang trong hẻm kéo dài mấy ngày?
Tuỳ gia đình và phong tục, thường vài ngày. Nhiều nhà đã rút ngắn thời gian quàn. Nếu đám tang ảnh hưởng lối đi hay giờ nghỉ, nên nói chuyện nhẹ nhàng với gia chủ hoặc tổ dân phố, tránh gây căng thẳng lúc gia đình đang có tang.
Tiệc trong hẻm mở nhạc đến khuya có được không?
Quy định chung về tiếng ồn và giữ trật tự nơi công cộng vẫn áp dụng cho tiệc tại nhà. Gia chủ nên dừng nhạc lớn vào giờ nghỉ đêm. Hàng xóm bị ảnh hưởng nên nói chuyện trực tiếp trước, rồi mới báo tổ dân phố hay công an xã.
Người không theo lệ thắp nhang thì làm sao khi đi đám?
Có thể đứng nghiêm, cúi đầu trước bàn thờ hoặc linh cữu thay cho thắp nhang. Gia chủ thường hiểu và tôn trọng. Điều quan trọng là thái độ nghiêm trang và lời chia sẻ.
Có cần xin phép khi dựng rạp làm đám trong hẻm không?
Nhiều địa phương yêu cầu báo cho tổ dân phố, ban điều hành khu phố hoặc ấp, và có quy định về việc sử dụng lòng đường, hẻm. Nên hỏi trước tại địa phương, đồng thời báo hàng xóm ngày giờ để mọi người sắp xếp.