Đình Tân Túc nằm trên đường Nguyễn Hữu Trí, gần sông Chợ Đệm, thuộc thị trấn Tân Túc cũ (nay là xã Tân Nhựt, TP.HCM). Theo các tư liệu báo chí địa phương, đình được dựng năm 1836 và được coi là di tích cổ nhất của huyện Bình Chánh cũ; đình được xếp hạng di tích lịch sử cấp thành phố từ năm 2003. Đây là nơi cộng đồng làng Tân Túc xưa tụ hội, và cũng là nơi gắn với nhiều hoạt động kháng chiến từ những năm 1930.
Bài này giới thiệu đình như một di tích văn hoá: kiến trúc, lớp lịch sử, tình trạng bảo tồn được báo chí ghi nhận, và cách người dân, khách ghé thăm sao cho đúng mực. Những chi tiết chưa có nguồn chắc chắn, như ngày lễ cụ thể từng năm, được ghi rõ là cần hỏi ban quản lý.
Vị trí: ngôi đình gắn với con sông và cái chợ
Đình Tân Túc nằm ở khu phố cũ của thị trấn Tân Túc, trên đường Nguyễn Hữu Trí, gần sông Chợ Đệm. Vị trí này không ngẫu nhiên. Làng quê Nam Bộ xưa thường lập đình gần sông rạch, gần chợ, nơi người ta đi lại bằng ghe xuồng và tụ họp buôn bán. Sông Chợ Đệm là đường thuỷ nối vùng này với các ngả sông lớn hơn; chợ Đệm cũng mang tên con sông.
Ngày nay quanh đình là nhà dân, cửa hàng, đường đông xe máy. Theo mô tả của báo Sài Gòn Giải Phóng năm 2019, nền đình thấp hơn mặt đường khoảng nửa mét; khi mưa lớn hoặc triều cường, nước sông có lúc tràn vào chánh điện. Đây là chuyện chung của nhiều công trình cũ ven sông: đường được nâng cao qua nhiều lần làm mới, còn công trình cổ giữ nguyên cao độ.
Người lần đầu đến có thể hỏi đường bằng các mốc quen thuộc: chợ Đệm, sông Chợ Đệm, đường Nguyễn Hữu Trí. Người dân quanh đó gần như ai cũng biết đình.
Kiến trúc: nhà vuông bốn cột cái
Đình Tân Túc được mô tả có dạng nhà vuông với bốn cột cái, hệ cột và kèo gỗ chạm khắc, tường gạch, mái lợp ngói âm dương. Kiểu nhà vuông bốn cột là dạng kiến trúc phổ biến ở đình làng Nam Bộ thế kỷ XIX: không gian chính ở giữa, mái rộng xoè xuống bốn phía, các gian phụ bao quanh. Đình mở ra bốn mặt, chánh điện ở giữa, phía sau có khu hậu hiền thờ các vị tiền hiền, những người có công khai khẩn đất đai, lập làng.
Thứ đáng xem nhất ở một ngôi đình cổ không phải là kích thước mà là chi tiết gỗ: đầu kèo, xà, liên ba chạm hoa lá, con vật, các mảng trang trí mà người thợ xưa làm bằng tay. Với đình Tân Túc, báo chí nhiều lần ghi nhận các cột kèo chạm khắc công phu nhưng đã mục, nứt theo thời gian. Khi đến, hãy nhìn bằng mắt, đừng chạm tay hay tựa vào cột kèo cũ.
Ngói âm dương là loại ngói lợp úp ngửa xen kẽ, tạo những rãnh thoát nước dọc mái. Kiểu lợp này cùng màu tường vàng đậm làm nên dáng quen thuộc của đình Nam Bộ, khác với đình Bắc Bộ nhiều gian, mái cong cao.
Những lớp lịch sử gắn với đình
Theo các tư liệu đã được báo chí công bố, đình Tân Túc gắn với một số mốc sau:
- Năm 1836: đình được dựng, theo ghi nhận của địa phương; thời điểm này vùng Tân Túc thuộc hệ thống làng xã Nam Kỳ dưới triều Nguyễn.
- Những năm 1930: đình là nơi diễn ra các cuộc họp của phong trào cách mạng ở Nam Kỳ.
- Cách mạng Tháng Tám 1945: đình là nơi tập hợp lực lượng và đặt trụ sở chính quyền kháng chiến của xã Tân Túc.
- Kháng chiến chống Mỹ: đình tiếp tục là nơi liên lạc bí mật của phong trào ở địa phương.
- Năm 2003: đình được Uỷ ban nhân dân TP.HCM xếp hạng di tích lịch sử cấp thành phố.
- Những năm gần đây: đình nằm trong danh sách các di tích được thành phố đưa vào kế hoạch trùng tu; tiến độ cụ thể cần theo dõi thông báo chính thức.
Vì mang cả giá trị lịch sử cách mạng lẫn kiến trúc cổ, đình Tân Túc thường được nhắc trong các chương trình giáo dục truyền thống của địa phương.
Đình làng trong đời sống người Tân Túc
Ở Nam Bộ, đình là nơi thờ Thành hoàng bổn cảnh, vị thần bảo hộ làng, và các vị tiền hiền, hậu hiền. Nhưng với người dân, đình còn là nơi hội họp, nơi giải quyết việc chung của làng thời trước, nơi tổ chức lễ cúng hằng năm và hát bội. Ban quý tế, ban hội hương gồm các bậc cao niên trong làng lo việc nhang khói và tổ chức lễ.
Lễ lớn nhất ở đình làng Nam Bộ thường là lễ Kỳ Yên, cầu cho mùa màng, làng xóm yên ổn. Lịch lễ mỗi đình một khác, thường theo âm lịch và theo lệ riêng của làng. Với đình Tân Túc, chưa có nguồn công khai đáng tin ghi rõ ngày lễ; người muốn dự nên hỏi ban quản lý đình hoặc người cao tuổi trong khu phố trước vài tuần.
Ngày thường, đình khá vắng; có người lớn tuổi đến quét dọn, thắp nhang. Trẻ con trong xóm đôi khi chơi ở sân. Sự gắn bó của người dân với đình thể hiện qua chuyện họ thường xuyên lên tiếng mong đình được trùng tu sớm, giữ lại một chứng tích của làng giữa vùng đô thị hoá.
Chuyện xuống cấp và bảo tồn
Nguyên nhân chính là nước. Đình thấp hơn mặt đường, gần sông, nên mỗi lần mưa lớn hay triều cường đều có nguy cơ ngập. Gỗ và nền gạch ngấm nước lâu ngày thì mục, sụt lún.
Gỗ cổ khó thay. Cột kèo chạm khắc là phần giá trị nhất nhưng cũng dễ hư nhất. Trùng tu di tích phải giữ tối đa cấu kiện gốc, thay thế theo đúng kỹ thuật, nên thường mất thời gian lập hồ sơ, thẩm định.
Thủ tục trùng tu di tích nhiều bước. Di tích đã xếp hạng phải trùng tu theo dự án được cơ quan chuyên môn thẩm định, không thể tự sửa như nhà dân. Điều này giữ được giá trị nhưng làm người dân sốt ruột.
Ghi chép và hình ảnh cũng là bảo tồn. Ảnh chụp các mảng chạm khắc, lời kể của các cụ trong ban quý tế, danh sách lễ lệ được ghi lại hôm nay sẽ là tư liệu quý cho lần trùng tu sau. Người trẻ trong khu phố có thể giúp ghi chép, chụp ảnh khi được ban quản lý đồng ý, và trao lại cho đình giữ.
Cộng đồng góp phần giữ gìn. Việc người dân quét dọn, báo khi thấy hư hỏng, không lấn chiếm khuôn viên, không tự ý cơi nới là cách thiết thực nhất để đình chờ được đến khi trùng tu.
Ghé thăm đình Tân Túc đúng mực
Đình là di tích và là nơi thờ cúng của cộng đồng. Một chuyến ghé thăm ngắn nên như sau:
- Đi vào ban ngày; hỏi người trông coi nếu cổng đóng, không tự ý trèo vào.
- Ăn mặc kín đáo, đội mũ thì bỏ ra khi vào chánh điện.
- Giữ yên lặng, không đùa giỡn, không ngồi lên bàn thờ, bệ cột.
- Chụp ảnh kiến trúc được nhưng nên xin phép; không chụp người đang làm lễ khi chưa được đồng ý.
- Không chạm, tựa vào cột kèo cổ, không viết vẽ lên tường.
- Nếu muốn góp công đức, đưa trực tiếp cho ban quản lý, lấy biên nhận nếu có.
Nếu đi cùng học sinh, nên chuẩn bị trước vài câu chuyện về lịch sử đình để các em hiểu vì sao nơi này được giữ gìn.
Một chuyến ghé đình kết hợp đi một vòng chợ Đệm, nhìn sông Chợ Đệm từ trên cầu là cách hiểu nhanh nhất vì sao làng Tân Túc xưa lại lập ở đây: sông để đi lại, chợ để mua bán, đình để tụ họp. Ba thứ ấy vẫn nằm gần nhau, dù quanh đó nay là nhà phố và đường xe tải.
Lễ Kỳ Yên ở đình làng Nam Bộ: trình tự thường thấy
Vì chưa có nguồn công khai ghi chi tiết lễ ở riêng đình Tân Túc, phần này tả trình tự chung của lễ Kỳ Yên ở đình làng Nam Bộ để người mới đến hình dung. Lễ thường kéo dài một đến ba ngày. Mở đầu có thể là nghi thức rước sắc thần hoặc rước bài vị từ nơi cất giữ về đình, đi kèm trống chiêng, cờ, lọng. Kế đến là lễ cúng tiền hiền, hậu hiền, những người có công lập làng.
Nghi thức chính là lễ túc yết và lễ chánh tế, do ban quý tế gồm các bậc cao niên mặc áo dài khăn đóng thực hiện theo lời xướng của người điều khiển. Văn tế được đọc bằng giọng ngâm đặc trưng. Nhiều đình còn giữ lệ hát bội phục vụ lễ, có màn "xây chầu" mở đầu; ngày nay không phải đình nào cũng mời được gánh hát.
Trong những ngày lễ, người dân đến dâng lễ vật đơn giản như nhang, hoa, trái cây, góp tiền cúng đình. Sau lễ thường có bữa ăn chung cho người trong làng, cách để bà con gặp nhau. Người mới đến có thể dự với tư cách người xem; muốn góp công, hãy hỏi ban tổ chức. Lịch cụ thể, các nghi thức được giữ hay bỏ ở đình Tân Túc thì nên hỏi trực tiếp ban quản lý đình hoặc các cụ trong khu phố.
Đình Tân Túc trong ký ức thị trấn huyện lỵ
Suốt nhiều chục năm, Tân Túc là trung tâm của huyện Bình Chánh cũ: trụ sở huyện, các cơ quan, chợ, bến xe. Người khắp huyện về Tân Túc làm giấy tờ, đi chợ, khám bệnh. Ngôi đình nằm giữa vùng ấy thành một mốc quen thuộc, kể cả với người không ở Tân Túc.
Người lớn tuổi kể về một Tân Túc chưa nhiều nhà như bây giờ, ghe xuồng còn neo dọc sông Chợ Đệm, ngày lễ đình đông người từ các xóm quanh vùng kéo về. Theo thời gian, đường lớn mở rộng, nhà phố mọc lên, lối đi bộ ra bến sông hẹp lại. Đình vẫn đứng đó, thấp hơn mặt đường, như một chứng tích cho cao độ cũ của làng.
Khi thị trấn Tân Túc trở thành một phần của xã Tân Nhựt mới, đình là một trong số ít công trình giữ được tên Tân Túc trong văn bản chính thức, bởi tên di tích không đổi theo đơn vị hành chính. Người Tân Túc cũ vì thế càng gắn bó với ngôi đình như một phần căn cước của mình.
Câu hỏi thường gặp
Đình Tân Túc ở đâu?
Đình nằm trên đường Nguyễn Hữu Trí, khu vực thị trấn Tân Túc cũ, gần sông Chợ Đệm. Từ năm 2025, khu vực này thuộc xã Tân Nhựt, TP.HCM. Người dân quanh chợ Đệm có thể chỉ đường nếu bạn chưa quen.
Đình Tân Túc được xây năm nào?
Theo các tư liệu địa phương được báo chí dẫn lại, đình được dựng năm 1836 và được coi là di tích cổ nhất trên địa bàn huyện Bình Chánh cũ. Đình được xếp hạng di tích lịch sử cấp thành phố năm 2003.
Đình thờ ai?
Như nhiều đình làng Nam Bộ, đình thờ thần bảo hộ làng và các vị tiền hiền, hậu hiền có công lập làng; khu hậu hiền nằm phía sau chánh điện. Chi tiết về các vị được thờ nên hỏi ban quản lý đình.
Lễ Kỳ Yên ở đình Tân Túc tổ chức khi nào?
Chưa có nguồn công khai đáng tin ghi rõ ngày lễ hằng năm. Lễ Kỳ Yên ở đình Nam Bộ thường theo âm lịch và theo lệ của từng làng. Muốn dự, hãy hỏi ban quản lý đình hoặc người cao tuổi trong khu phố trước vài tuần.
Có được vào xem đình ngày thường không?
Thường có thể ghé vào ban ngày khi đình mở cửa, nhưng giờ giấc không cố định. Nếu cổng đóng, hỏi người trông coi hoặc người dân gần đó. Khi đình đang trùng tu, một số khu vực có thể bị rào chắn vì an toàn.
Vì sao đình hay bị ngập?
Nền đình thấp hơn mặt đường xung quanh và nằm gần sông Chợ Đệm, nên khi mưa lớn hoặc triều cường nước dễ tràn vào. Việc nâng cấp, chống ngập cho di tích phải làm theo dự án trùng tu được thẩm định.