Ở Tân Nhựt, nhiều cặp vợ chồng trẻ làm theo ca ở nhà máy, kho bãi, cửa hàng; người giữ con chính trong ngày thường là ông bà. Có ông bà là người gốc ở ngay trong xóm, có ông bà từ quê miền Tây, miền Trung lên ở cùng phòng trọ để trông cháu. Mô hình này giúp gia đình xoay xở, nhưng cũng đặt nhiều gánh nặng lên vai người cao tuổi.
Bài viết kể chuyện ba thế hệ trong một nhà ở vùng ven đô, những điều thường gặp và những gợi ý thực tế để ông bà khoẻ, con cháu yên tâm. Vấn đề sức khoẻ cụ thể của người già hay trẻ nhỏ, xin hỏi bác sĩ.
Vì sao ông bà thành người nuôi cháu
Lịch làm theo ca là lý do lớn nhất. Một người làm ca sáng, người kia ca chiều, có khi cả hai cùng tăng ca; giờ nhà trẻ, trường mẫu giáo thường không khớp. Gửi trẻ ở nhóm trẻ gia đình thì tốn kém và không phải lúc nào cũng có chỗ phù hợp. Ông bà là phương án tin cậy và tiết kiệm nhất.
Với gia đình gốc, ông bà ở ngay nhà bên hoặc cùng nhà; con cái đi làm thì gửi cháu qua là xong. Với gia đình từ tỉnh khác lên, có hai cách: để cháu ở quê cho ông bà nuôi đến lúc đi học, hoặc đón ông hay bà lên ở cùng. Cách thứ hai ngày càng phổ biến khi cha mẹ muốn con ở gần.
Ông bà lên thành phố thường gặp chuyện thiếu không gian: ở phòng trọ chật, không có sân, không quen ai. Nhiều người già quen ruộng vườn, lên đây thấy bức bối, nhớ nhà. Hiểu điều này giúp con cái chăm cha mẹ tốt hơn.
Một ngày của bà giữ cháu
Ở nhiều nhà, ngày của bà bắt đầu từ năm giờ sáng: nấu cơm, chuẩn bị đồ cho con đi ca, cho cháu ăn sáng, đưa cháu đến trường mẫu giáo hay tiểu học gần nhà. Buổi trưa đón cháu về hoặc mang cơm, rồi dỗ cháu ngủ. Chiều tắm rửa, nấu cơm, chờ con về. Người đi ca đêm về lúc sáng sớm thì ông bà lại giữ yên lặng cho con ngủ.
Thời gian rảnh của ông bà là lúc cháu ngủ hoặc lúc ngồi trước hẻm nói chuyện với các ông bà khác. Những nhóm ông bà giữ cháu trong xóm trọ thường tự thành một cộng đồng: trao đổi chuyện trường lớp, giới thiệu chỗ khám bệnh, rủ nhau đi chợ. Đây cũng là nơi người già bớt cô đơn.
Ông bà cũng là người truyền nếp nhà cho cháu: cách chào hỏi người lớn, câu hát ru, món ăn quê, chuyện ông bà tổ tiên. Nhiều đứa trẻ lớn lên ở Tân Nhựt nói giọng quê ông bà dù chưa từng sống ở quê.
Những va chạm thường gặp và cách nói chuyện với nhau
Cách nuôi khác nhau. Ông bà quen cách nuôi thời trước: cho ăn nhiều, mặc ấm, chiều cháu; cha mẹ trẻ đọc sách báo, muốn cho con tự lập, hạn chế đồ ngọt. Nên thống nhất vài điều cốt lõi, còn lại nhường nhau.
Điện thoại và tivi. Để cháu xem điện thoại là cách dễ nhất để ông bà có chút nghỉ ngơi, nhưng xem nhiều không tốt cho trẻ. Cha mẹ nên cùng ông bà đặt giờ giấc cụ thể, chuẩn bị đồ chơi, sách tranh thay thế.
Thuốc men tự ý. Ông bà hay có kinh nghiệm dân gian khi cháu sốt, ho. Mọi loại thuốc cho trẻ nên theo chỉ định của bác sĩ hoặc dược sĩ; khi trẻ sốt cao, co giật, khó thở, li bì thì đưa ngay đến cơ sở y tế.
Tiền chợ, tiền tiêu. Nên rõ ràng tiền chợ hằng tuần, tiền học của cháu để ông bà không phải tự bù. Người già thường ngại hỏi con.
Lời cảm ơn. Việc giữ cháu không có lương, không có ngày nghỉ. Một lời cảm ơn, một ngày cho ông bà nghỉ, một chuyến đưa ông bà về quê thăm họ hàng là điều cha mẹ trẻ nên làm.
Giữ sức khoẻ cho ông bà
Người già lên thành phố giữ cháu thường bỏ quên việc khám sức khoẻ cho mình. Huyết áp, đường huyết, khớp gối, mắt là những chuyện hay gặp. Nên đưa ông bà đi khám định kỳ, giữ thẻ bảo hiểm y tế còn hạn, và biết nơi khám gần nhất: trạm y tế xã, các bệnh viện, phòng khám quanh vùng.
Bế cháu, cúi người tắm cho cháu, xách nước, leo cầu thang phòng trọ là những việc dễ gây đau lưng, té ngã. Sắp xếp đồ dùng ở tầm tay, dùng thau tắm có chân, tránh để ông bà một mình bê vác nặng. Nếu ông bà có bệnh mạn tính, giờ uống thuốc nên được nhắc, không để quên vì mải trông cháu.
Đừng quên sức khoẻ tinh thần. Người già xa quê dễ buồn, mất ngủ. Cho ông bà gọi điện về quê, kết nối với các ông bà khác trong xóm, đi lễ đình, chùa gần nhà nếu ông bà có thói quen ấy, ra công viên buổi chiều. Khi thấy ông bà buồn kéo dài, ăn ngủ kém, nên đưa đi khám.
An toàn cho trẻ khi ông bà trông
Vùng ven đô có những nguy cơ riêng mà ông bà từ quê lên có thể chưa quen:
- Đường lớn, xe tải: Quốc lộ 1 và các đường vào khu công nghiệp có nhiều xe tải, xe container. Không để trẻ chơi gần lề đường, dắt tay khi băng qua.
- Kênh rạch, ao, hố nước: nhiều hẻm còn sát kênh, ao, hố móng công trình. Trẻ nhỏ không được chơi một mình gần nước.
- Ổ điện, dây điện trong phòng trọ: che ổ cắm thấp, không để dây sạc lòng thòng.
- Bếp gas, nồi nước sôi: phòng trọ chật, bếp thường đặt sát chỗ ngủ, cần để trẻ xa khu nấu nướng.
- Người lạ: dặn trẻ không đi theo người lạ, ông bà không giao trẻ cho người không quen dù được nói là người nhà nhờ.
- Ngã cầu thang: nhà trọ nhiều tầng nên có cửa chắn cầu thang.
Cha mẹ nên nói chuyện kỹ những điều này với ông bà ngay tuần đầu, vì ông bà quen không gian ruộng vườn ở quê, rộng và ít xe.
Khi trẻ đến tuổi đi học
Đưa đón trẻ đi học là việc nặng với ông bà nếu trường xa hoặc đường đông. Khi chọn chỗ ở, các gia đình có con nhỏ thường ưu tiên gần trường mẫu giáo, tiểu học công lập trong xã. Việc nhập học theo nơi cư trú nên được chuẩn bị giấy tờ từ sớm; mục học hành của trang có bài riêng.
Ông bà không phải lúc nào cũng kèm được bài vở, nhất là chương trình mới. Cha mẹ nên dành thời gian buổi tối hoặc ngày nghỉ để học cùng con, liên lạc với giáo viên. Ông bà giữ phần nề nếp: giờ giấc, chuẩn bị sách vở, ăn uống đúng bữa.
Khi cháu lớn hơn, nhiều ông bà về quê, để lại khoảng trống trong nhà. Có gia đình quyết định ở hẳn ba thế hệ, mua nhà ở Tân Nhựt; có gia đình đưa con về quê học. Mỗi lựa chọn đều có lý do; điều quan trọng là cả nhà bàn với nhau, kể cả hỏi ý ông bà.
Ông bà gốc trong xóm: người giữ cháu cho cả hẻm
Ở các hẻm của người gốc Tân Kiên, Tân Túc, có những bà cụ giữ cháu ruột rồi nhận giữ thêm vài đứa trẻ của người thuê trọ quen. Chuyện này thường bắt đầu từ chỗ giúp nhau: một chị công nhân bị đổi ca đột ngột, nhờ bà hàng xóm trông con buổi chiều; dần dần thành nếp. Có nơi gửi tiền công, có nơi chỉ gửi gạo, gửi quà.
Mối quan hệ này có cái lợi lớn: trẻ được ở trong xóm, gần nhà, người trông là người cả hẻm biết mặt. Nhưng cũng cần rõ ràng. Cha mẹ nên nói trước giờ đưa đón, món trẻ không được ăn, số điện thoại liên lạc, cách xử lý khi trẻ ốm. Người giữ trẻ lớn tuổi không nên trông quá nhiều trẻ một lúc; khi số trẻ tăng lên, đó đã là nhóm trẻ và cần tìm hiểu quy định về nhóm trẻ độc lập.
Nhiều đứa trẻ lớn lên gọi bà hàng xóm là "bà Tư", "bà Sáu" như bà ruột, Tết về quê vẫn nhắc. Đó là phần đẹp của một xóm ven đô nơi người gốc và người mới sống chồng lên nhau.
Tiền bạc và giấy tờ: những điều nên nói rõ trong nhà
Ông bà lên thành phố giữ cháu thường mang theo khoản tiền dành dụm hoặc tiền con cái ở quê gửi. Người già ở trọ dễ thành mục tiêu của các cuộc gọi lừa đảo, người bán hàng tận nhà, lời mời mua thuốc, thực phẩm chức năng "chữa bách bệnh". Con cháu nên dặn ông bà không chuyển tiền theo điện thoại, không đưa giấy tờ cho người lạ, có gì thì hỏi con trước.
Giấy tờ của ông bà như căn cước, thẻ bảo hiểm y tế, sổ khám bệnh nên được cất một chỗ cố định, có bản chụp lưu trong điện thoại của con. Khi ông bà cần đi khám gấp lúc con đang đi ca, người hàng xóm hay ông bà khác trong xóm biết chỗ để giấy tờ sẽ giúp được nhiều.
Ông bà có lương hưu, trợ cấp ở quê thì việc nhận tiền, ủy quyền nhận thay nên được làm theo đúng thủ tục ở địa phương. Chuyện này thường bị bỏ quên cho tới khi có vướng mắc. Bàn bạc rõ ràng cũng tránh được hiểu lầm giữa anh chị em trong nhà về chuyện ai lo cho cha mẹ bao nhiêu.
Khi ông bà cần được chăm lại
Ông bà giữ cháu mười năm thì cũng già đi mười năm. Đến một lúc, vai trò đảo ngược: người từng chăm cháu cần con cháu chăm. Với gia đình ở trọ, chuyện này khó vì thiếu chỗ, thiếu người ở nhà ban ngày. Với gia đình gốc, anh chị em trong họ thường chia nhau.
Những dấu hiệu nên chú ý sớm: ông bà hay quên, đi lại chậm, té ngã, ăn ít, mệt kéo dài. Đưa đi khám để bác sĩ đánh giá, đừng cho rằng "già thì vậy". Sắp xếp lại phòng ở cho an toàn: đèn đủ sáng ban đêm, nhà vệ sinh có tay vịn, sàn không trơn, giường thấp.
Bàn bạc trong nhà nên làm khi ông bà còn khoẻ: ai chăm khi ông bà yếu, ông bà muốn ở đâu, về quê hay ở với con. Nói chuyện sớm tránh được những quyết định vội vàng trong lúc gấp. Người già được hỏi ý, được tôn trọng lựa chọn, thường sống vui hơn dù điều kiện vật chất không nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà từ quê lên giữ cháu có cần đăng ký tạm trú không?
Theo nguyên tắc chung về cư trú, người đến ở một nơi ngoài nơi thường trú trong thời gian nhất định phải đăng ký tạm trú. Thủ tục cụ thể nên hỏi tại công an xã. Đăng ký đầy đủ cũng giúp việc khám chữa bệnh, giấy tờ thuận lợi hơn.
Thẻ bảo hiểm y tế của ông bà đăng ký ở quê có khám ở Tân Nhựt được không?
Quy định về nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu và việc khám trái tuyến đã có nhiều thay đổi. Nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc cơ sở y tế gần nhà để biết quyền lợi hiện hành, và cân nhắc chuyển nơi đăng ký nếu ông bà ở lâu dài.
Có nhóm trẻ hay lớp giữ trẻ sau giờ học quanh xã không?
Ở vùng đông công nhân thường có nhóm trẻ gia đình và người nhận giữ trẻ sau giờ học. Trước khi gửi, nên đến tận nơi xem chỗ chơi, chỗ ngủ, an toàn điện nước, hỏi chính quyền địa phương xem nhóm trẻ đã được cấp phép chưa.
Ông bà buồn, nhớ quê thì làm gì?
Giúp ông bà kết nối với người cùng tuổi trong xóm, gọi điện về quê thường xuyên, đi dạo buổi chiều, tham gia các hoạt động của hội người cao tuổi nếu có. Nếu ông bà mất ngủ, ăn kém, buồn kéo dài, nên đưa đi khám bác sĩ.
Có nên để trẻ ở quê cho ông bà nuôi rồi mới đón lên?
Đây là lựa chọn của từng gia đình. Để ở quê thì trẻ có không gian rộng, ông bà đỡ vất vả hơn, nhưng cha mẹ xa con. Đón lên thì gần con nhưng chật chội, ông bà phải rời quê. Nên tính đến sức khoẻ của ông bà và việc học của trẻ.
Khi trẻ bị sốt lúc cha mẹ đang đi ca, ông bà nên làm gì?
Ông bà nên có sẵn số điện thoại cha mẹ, biết đường đến trạm y tế, cơ sở y tế gần nhất. Không tự ý cho trẻ uống thuốc người lớn. Trẻ sốt cao, co giật, khó thở, nôn nhiều, li bì thì đưa đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu.