Chùa, miếu, nhà thờ ở Tân Nhựt và lịch lễ trong năm: rằm, Vu Lan, Giáng sinh

Khắp xã Tân Nhựt có chùa, miếu xóm, nhà thờ, nhiều nơi đã có từ thời vùng này còn là làng quê của huyện Bình Chánh cũ. Bên cạnh đình Tân Túc (di tích cấp thành phố), những công trình nhỏ hơn như miếu Bà, miếu Ông dưới gốc cây, ngôi chùa làng, nhà thờ giáo xứ là nơi người dân sinh hoạt văn hoá theo lịch trong năm: rằm tháng Giêng, Thanh minh, Vu Lan, Trung thu, Giáng sinh.

Bài này tả các công trình ấy như một phần cảnh quan và văn hoá của xã, kèm lịch những ngày đông người để người dân, người mới đến sắp xếp đi lại. Bài không đi vào giáo lý, và không nêu tên từng cơ sở khi chưa xác minh được nằm trên địa bàn xã mới; muốn biết nơi cụ thể gần nhà, hỏi người trong xóm là nhanh nhất.

Miếu xóm: dấu vết của làng quê Nam Bộ

Đi qua các ấp phía Tân Nhựt cũ, Tân Kiên cũ, dễ gặp những ngôi miếu nhỏ bên đường, dưới gốc cây đa, cây me, cạnh bờ ruộng hay đầu cầu. Đó có thể là miếu Bà, miếu thờ thần đất, miếu thờ những người khuất mặt của xóm theo tập quán dân gian Nam Bộ. Miếu thường nhỏ, xây gạch, mái ngói hoặc tôn, có bát nhang, bình bông.

Miếu xóm là dấu vết của thời vùng này còn là làng quê: người khai hoang lập xóm dựng miếu để cầu yên ổn. Nhiều miếu đã nằm giữa khu dân cư mới, bên cạnh nhà phố, dãy trọ; có miếu được người dân góp tiền xây lại khang trang hơn. Hằng năm, nhiều miếu có ngày cúng riêng do người lớn tuổi trong xóm lo liệu.

Với người mới đến, miếu xóm là một phần cảnh quan cần tôn trọng: không xả rác, không ngồi lên bệ miếu, không phơi đồ, để xe chắn lối vào miếu. Khi xóm có ngày cúng miếu, nếu được mời có thể đến góp mặt; không theo lệ này thì đứng ngoài xem cũng không sao.

Chùa trong xã: nơi sinh hoạt của nhiều thế hệ

Trên địa bàn ba vùng Tân Túc, Tân Nhựt, Tân Kiên cũ có nhiều ngôi chùa lớn nhỏ, từ chùa làng xây lâu đời đến những cơ sở mới hơn. Chùa không chỉ là nơi tu tập mà còn là nơi tổ chức các hoạt động cộng đồng: phát quà cho người khó khăn, nấu cơm chay, lớp học cho trẻ em dịp hè ở một số nơi.

Các ngày rằm, mùng một âm lịch, nhất là rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy (Vu Lan) và ngày lễ Phật đản, chùa đông người hơn hẳn ngày thường. Đường vào chùa, nhất là các chùa nằm sát Quốc lộ 1 hoặc đường lớn, có thể kẹt xe vào buổi tối. Người đi lễ nên đi sớm, gửi xe đúng chỗ, giữ trật tự.

Ghé thăm chùa với tư cách khách tham quan, nên ăn mặc kín đáo, cởi giày dép khi vào chánh điện nếu nơi đó yêu cầu, nói nhỏ, không chụp ảnh tượng thờ hay người đang lễ khi không được phép. Nhiều chùa có khuôn viên cây xanh, là chỗ yên tĩnh hiếm hoi giữa vùng đang đô thị hoá.

Nhà thờ và cộng đồng giáo xứ

Vùng Bình Chánh cũ có các cộng đồng Công giáo sinh sống, với nhà thờ giáo xứ, giáo họ ở một số nơi. Ở xã Tân Nhựt mới, sinh hoạt giáo xứ thể hiện rõ nhất vào các dịp Giáng sinh, Phục sinh, khi khuôn viên nhà thờ được trang trí hang đá, đèn, có nhiều người đến dự lễ và tham quan.

Đêm Giáng sinh, đường quanh các nhà thờ thường đông người, trong đó có nhiều bạn trẻ không theo đạo đến xem trang trí. Người đến tham quan nên giữ trật tự, không chen vào khu vực đang cử hành nghi lễ, gửi xe đúng chỗ, giữ đồ đạc cẩn thận.

Bên cạnh đó, các cộng đồng tín ngưỡng khác như Cao Đài cũng có mặt ở nhiều nơi tại vùng ven Sài Gòn. Ở một xã có nhiều người từ khắp nơi đến như Tân Nhựt, sự đa dạng ấy là bình thường; hàng xóm khác đạo vẫn đi đám giỗ, đám cưới của nhau.

Lịch những ngày đông người trong năm

Bảng dưới đây giúp người dân và người mới đến biết những ngày quanh chùa, miếu, nhà thờ, nghĩa trang thường đông người. Ngày âm lịch xê dịch theo năm dương lịch.

Những ngày này cũng là lúc tai nạn giao thông dễ xảy ra trên các tuyến đông xe như Quốc lộ 1, nhất là buổi tối. Người đi lễ, đi chơi nên đi chậm, không uống rượu bia khi lái xe.

Rằm tháng Bảy và tục cúng cô hồn ở xóm

Tháng Bảy âm lịch, nhiều gia đình ở Tân Nhựt cúng cô hồn trước cửa nhà, thường vào chiều mùng 2, rằm hoặc một ngày trong tháng tuỳ nhà, tiệm buôn. Mâm cúng đặt ngoài hiên với bánh kẹo, trái cây, gạo, muối, cháo trắng. Cúng xong, đồ cúng được rải hoặc để trẻ con trong xóm "giành" — một nét sinh hoạt vui của trẻ con Nam Bộ.

Ở các xóm có nhiều trẻ con công nhân, những buổi giành đồ cúng có khi đông và chen lấn. Người lớn nên nhắc trẻ không chạy ra đường lớn, không xô đẩy; gia chủ nên đặt mâm cúng trong khoảng sân, tránh sát mép đường có xe chạy. Một số nhà đã chuyển sang phát đồ cúng tận tay cho trẻ để tránh chen lấn.

Rằm tháng Bảy cũng là mùa Vu Lan, dịp con cháu tưởng nhớ cha mẹ, ông bà. Ở chùa thường có lễ cài hoa hồng lên áo: hoa đỏ cho người còn mẹ, hoa trắng cho người đã mất mẹ. Nhiều người trẻ đi làm xa quê chọn ngày này để gọi điện, gửi quà về cho cha mẹ.

Trung thu ở vùng ven đô: lồng đèn, bánh và đường xá

Trung thu ở Tân Nhựt giữ nét quen thuộc của Nam Bộ: lồng đèn ngôi sao, lồng đèn giấy kiếng, đèn điện cho trẻ con, bánh trung thu, mâm cỗ trông trăng ở nhà có trẻ nhỏ. Các tổ dân phố, chi đoàn tổ chức rước đèn, phát quà trong khu.

Những tuần trước Trung thu, các sạp bánh trung thu, lồng đèn mọc lên dọc các trục đường lớn và quanh chợ. Người mua nên chọn bánh có nguồn gốc rõ ràng, còn hạn sử dụng, bao bì nguyên vẹn. Lồng đèn dùng nến cần người lớn để ý; nhiều gia đình đã chuyển sang đèn pin, đèn điện để an toàn.

Đêm rằm tháng Tám, trẻ con đi rước đèn trong hẻm, người lớn ngồi trước nhà uống trà, ăn bánh. Đó là một trong số ít đêm trong năm cả xóm, người gốc lẫn người thuê trọ, cùng ra ngoài.

Phép lịch sự chung khi ghé chùa, miếu, nhà thờ

Trang phục. Kín đáo, không mặc quần quá ngắn, áo hở vai khi vào khu vực thờ. Mang sẵn áo khoác mỏng nếu đi chơi từ nơi khác ghé vào.

Âm lượng. Nói nhỏ, tắt chuông điện thoại hoặc để chế độ im lặng, không mở nhạc, không gọi điện thoại lớn tiếng trong khu vực thờ.

Chụp ảnh. Chụp cảnh quan, kiến trúc thường được; chụp người đang hành lễ, tượng thờ, khu vực nội bộ thì hỏi trước.

Đóng góp. Góp công đức là tự nguyện; đưa trực tiếp vào hòm công đức hoặc ban quản lý, cẩn thận với người lạ xin tiền nhân danh nơi thờ tự.

Xe cộ, rác. Gửi xe đúng nơi, không đậu chắn cổng; mang rác ra khỏi khuôn viên hoặc bỏ đúng chỗ.

Trẻ nhỏ đi cùng. Dặn trẻ trước khi vào: không chạy nhảy, không leo trèo lên bệ, tượng, không nghịch nhang đèn. Khuôn viên chùa, đình thường có hồ nước, ao sen; trẻ nhỏ phải có người lớn đi kèm.

Nghĩa trang và mộ gia đình: một phần của cảnh quan ven đô

Ở vùng ven đô như Tân Nhựt, mộ gia đình trong đất vườn, đất ruộng từng là hình ảnh quen thuộc. Khi đất chuyển sang làm khu dân cư, đường sá, nhiều ngôi mộ được gia đình di dời về nghĩa trang hoặc hoả táng, quy tập. Việc di dời mộ thường gắn với các dự án và phải theo quy định của địa phương.

Dịp Thanh minh, tảo mộ cuối năm, các nghĩa trang và khu mộ gia đình đông người. Những người từ nơi khác về thăm mộ ông bà ở vùng này có khi phải hỏi lại người trong họ, ban quản lý nghĩa trang vì cảnh vật đổi khác nhiều so với lần trước.

Người mới mua đất, thuê nhà gần khu mộ gia đình của người khác nên tôn trọng: không xả rác, không lấn chiếm, không phá dỡ. Nếu có vướng mắc về ranh đất hay việc di dời, cần bàn với gia đình chủ mộ và chính quyền địa phương, không tự ý làm.

Những nơi chốn văn hoá giữa vùng đô thị hoá

Khi ruộng đồng ở Tân Nhựt dần thành khu dân cư, kho xưởng, những ngôi đình, chùa, miếu, nhà thờ trở thành nơi hiếm hoi còn giữ cây xanh, khoảng sân rộng, và ký ức của làng. Người lớn tuổi đến đó gặp nhau, trẻ con chơi ở sân, người đi làm ghé ngồi nghỉ.

Việc giữ gìn các nơi này không chỉ là chuyện của người đi lễ. Một ngôi miếu cổ dưới gốc cây, một ngôi chùa có hàng cây lâu năm là một phần cảnh quan của cả xã. Khi có dự án làm đường, mở rộng hẻm, nhiều nơi đã phải bàn bạc kỹ với cộng đồng để giữ lại hoặc di dời đúng cách.

Với các gia đình có con nhỏ, một buổi đưa con đến đình Tân Túc hay khu di tích Láng Le – Bàu Cò, kể cho con nghe chuyện của nơi ấy, là bài học lịch sử địa phương gần gũi nhất, để trẻ thấy nơi mình lớn lên có những lớp quá khứ cụ thể.

Người mới đến Tân Nhựt có thể bắt đầu hiểu vùng đất này bằng cách đi bộ một vòng quanh xóm, tìm ngôi miếu, ngôi chùa, nhà thờ gần nhà, hỏi người trông coi vài câu về lịch sử nơi ấy. Những câu chuyện nhỏ đó nói về Tân Nhựt nhiều hơn mọi bản đồ.

Câu hỏi thường gặp

Ở xã Tân Nhựt có di tích đình chùa nào được xếp hạng không?

Đình Tân Túc trên đường Nguyễn Hữu Trí là di tích lịch sử cấp thành phố, được xếp hạng năm 2003. Khu di tích Láng Le – Bàu Cò cũng nằm trên địa bàn xã. Danh mục di tích đầy đủ và mới nhất nên tra tại cơ quan văn hoá của thành phố hoặc UBND xã.

Đi chùa ngày rằm tháng Giêng có kẹt xe không?

Các chùa nằm sát đường lớn thường đông người vào tối rằm và mùng một, có thể ùn xe cục bộ. Nên đi sớm hơn giờ cao điểm, gửi xe ở bãi giữ xe, tránh dừng đỗ dưới lòng đường Quốc lộ 1.

Người không theo đạo có đến nhà thờ xem Giáng sinh được không?

Được, nhiều nhà thờ chào đón khách tham quan dịp Giáng sinh. Hãy giữ trật tự, không chen vào khu vực đang cử hành nghi lễ, chụp ảnh lịch sự và gửi xe đúng chỗ. Đêm 24 thường rất đông, nên giữ đồ đạc cẩn thận.

Cúng cô hồn tháng Bảy để mâm ở đâu cho an toàn?

Đặt trong sân hoặc hiên nhà, tránh sát mép đường có xe chạy. Khi phát đồ cho trẻ, nên đưa tận tay, hạn chế rải để trẻ không chen lấn, chạy ra đường. Nhang đèn để xa vật dễ cháy.

Có nên góp tiền khi người lạ đến xin nhân danh chùa, miếu?

Nên cẩn thận. Đóng góp trực tiếp tại nơi thờ tự, vào hòm công đức hoặc đưa cho ban quản lý có biên nhận là cách an toàn. Nếu nghi ngờ người xin tiền giả danh, có thể báo tổ trưởng hoặc công an xã.

Làm sao biết ngày cúng miếu, cúng đình ở xóm mình?

Hỏi người lớn tuổi trong xóm, tổ trưởng, hoặc người trông coi miếu, đình. Ngày cúng thường theo âm lịch và lệ riêng từng nơi, có thể thay đổi nhỏ theo năm. Thông báo hay được truyền miệng hoặc qua nhóm nhắn tin của xóm.