Tết ở nhà gốc Tân Nhựt: từ đưa ông Táo, tảo mộ đến mâm cúng rước ông bà

Tết ở các gia đình gốc vùng Tân Túc, Tân Nhựt, Tân Kiên (nay là xã Tân Nhựt, TP.HCM) giữ dáng Tết Nam Bộ quen thuộc: đưa ông Táo ngày 23 tháng Chạp, dọn dẹp và thăm mộ ông bà, gói bánh tét, kho nồi thịt kho hột vịt, làm dưa kiệu, cúng rước ông bà chiều 30, rồi những ngày đầu năm đi chúc Tết họ hàng. Nếp ấy không khác nhiều so với các vùng ven Sài Gòn, nhưng có những nét riêng của một làng quê đang thành phố.

Bài này tả lại Tết như người địa phương thường làm, dành cho người mới đến muốn hiểu nhà hàng xóm đang bận rộn gì, và cho con cháu xa quê muốn nhớ lại. Mỗi gia đình mỗi lệ; phần mô tả dưới đây là những điều phổ biến, không phải quy định.

Tháng Chạp: dọn nhà, dọn mộ, sắm sửa

Với nhà gốc, Tết bắt đầu từ giữa tháng Chạp âm lịch. Việc đầu tiên là dọn nhà: lau bàn thờ, đánh bóng lư đồng, thay bông, giặt rèm, quét vôi hay sơn lại nếu năm đó khá. Bàn thờ ông bà được lau dọn cẩn thận nhất, thường do người lớn tuổi nhất nhà làm hoặc chỉ dẫn.

Việc thứ hai là thăm mộ ông bà, người Nam Bộ gọi là tảo mộ hay đi thăm mả. Ở vùng ven đô như Tân Nhựt, nhiều gia đình còn mộ trong đất vườn nhà hoặc trong đất họ; nhiều mộ đã được quy tập vào nghĩa trang khi đất chuyển đổi. Con cháu nhổ cỏ, sơn lại bia, đặt bình bông, thắp nhang mời ông bà về ăn Tết. Đây là dịp anh chị em trong họ gặp nhau, nhất là những người đã dọn đi nơi khác.

Sắm sửa Tết của nhà gốc thường diễn ra ở chợ quen: chợ Đệm cho người phía Tân Túc, các chợ nhỏ trong xóm, siêu thị và cửa hàng quanh Quốc lộ 1 cho người trẻ. Những ngày cuối năm, đường quanh chợ đông nghẹt người mua bông, trái cây, lá chuối, nếp, đậu.

Đưa ông Táo ngày 23 tháng Chạp

Ngày 23 tháng Chạp, nhiều nhà cúng đưa ông Táo, vị thần bếp theo quan niệm dân gian, "về trời". Ở Nam Bộ, mâm cúng thường đơn giản: một bộ đồ cúng ông Táo bằng giấy, hương hoa, trái cây, chè, xôi; có nhà cúng thêm cá chép sống rồi thả ra kênh rạch gần nhà. Với vùng còn nhiều kênh như Tân Nhựt cũ, cảnh thả cá ngày này khá quen thuộc.

Một chuyện đáng nói là rác cúng. Nhiều năm, túi ni lông, đồ giấy trôi trên kênh sau ngày 23. Chính quyền và các đoàn thể ở nhiều nơi đã vận động thả cá đúng chỗ, không thả cả túi, đồ cúng giấy thì đốt gọn hoặc bỏ đúng nơi thu gom. Người mới đến nếu muốn theo lệ này cũng nên làm như vậy.

Sau ngày đưa ông Táo, không khí Tết trong xóm rõ dần: nhà nhà treo đèn, chưng bông, tiệm tạp hoá bày hàng Tết, các dãy trọ bắt đầu thưa người vì công nhân về quê.

Những món không thể thiếu trong nhà gốc

Bánh tét. Bánh tét gói bằng lá chuối, nhân đậu xanh mỡ heo, có nhà làm thêm bánh tét chuối, bánh tét nhân ngọt. Nhiều gia đình gốc vẫn tự gói, nấu cả đêm trên bếp củi ngoài sân, con cháu thức canh nồi bánh. Nhà nào bận thì đặt mua.

Thịt kho hột vịt. Nồi thịt kho nước dừa với hột vịt là món ăn nhiều ngày Tết, ăn với dưa giá, dưa cải, củ kiệu. Nấu một nồi lớn từ chiều 28, 29, hâm đi hâm lại tới mùng bốn, mùng năm.

Canh khổ qua. Canh khổ qua dồn thịt được nhiều nhà nấu với ý mong cái khổ qua đi. Món này có mặt trên mâm cúng chiều 30 và mâm cơm đầu năm.

Dưa kiệu, dưa món, củ cải. Củ kiệu ngâm chua ngọt, dưa món phơi khô ngâm nước mắm làm từ trước Tết vài tuần. Món chua giúp bữa ăn đỡ ngán với thịt kho, lạp xưởng.

Mứt, hạt dưa, trái cây. Khay mứt dừa, mứt gừng, hạt dưa, bánh in để mời khách. Mâm ngũ quả Nam Bộ thường có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, theo cách đọc chệch thành câu "cầu vừa đủ xài", tuỳ nhà.

Bông Tết. Chậu mai vàng là hình ảnh Tết của Nam Bộ; nhiều nhà còn chưng vạn thọ, cúc, hoa giấy. Nhà gốc có sân thường tự chăm một chậu mai lâu năm, lặt lá vào khoảng giữa tháng Chạp.

Chiều 30: rước ông bà và bữa cơm cuối năm

Chiều 30 Tết (hoặc 29 nếu tháng thiếu) là lúc quan trọng nhất trong năm của nhiều nhà gốc. Mâm cơm cúng rước ông bà được dọn lên bàn thờ: thịt kho, canh khổ qua, gà luộc, chả giò, dưa kiệu, bánh tét, xôi, chè. Người lớn nhất nhà thắp nhang khấn mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu, sau đó cả nhà lần lượt thắp nhang.

Cúng xong là bữa cơm đoàn viên. Đây là lúc con cháu ở xa về đông đủ, cũng là lúc người lớn hỏi han chuyện làm ăn, chuyện học hành, chuyện vợ chồng của người trẻ. Ở các xóm cùng họ, bữa cơm chiều 30 có khi nối từ nhà này sang nhà khác.

Đêm giao thừa, nhiều nhà bày mâm cúng ngoài trời trước sân, cúng trời đất. Người trẻ đi chơi xem pháo hoa ở những điểm trung tâm thành phố hoặc tụ tập ở công viên, quán cà phê gần nhà. Người lớn tuổi ở nhà giữ nhang đèn.

Ba ngày Tết: chúc Tết, mừng tuổi, đi chùa, xông đất

Sáng mùng một là ngày của gia đình: con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ, nhận lì xì, đi thăm họ hàng gần. Nhiều người lớn tuổi coi trọng người xông đất, người bước vào nhà đầu tiên trong năm mới, thường nhờ trước một người hợp ý. Hàng xóm vì vậy thường tránh qua nhà người khác quá sớm sáng mùng một nếu chưa được mời.

Mùng hai, mùng ba đi thăm bên ngoại, bên nội, thầy cô cũ, bạn bè. Nhiều gia đình đi chùa, đi đình đầu năm, xin lộc bằng một cành lá nhỏ. Những ngày này đường trong xã thông thoáng hơn hẳn ngày thường vì phần lớn dãy trọ đã về quê, xe tải ngưng chạy.

Đến mùng bốn, mùng năm, nhà gốc làm lễ cúng đưa ông bà, nhiều tiệm buôn mở cửa lại. Từ mùng sáu đến khoảng rằm tháng Giêng, công nhân lần lượt quay lên, xóm trọ đông dần, nhà nhà quen dần với nhịp làm việc.

Lịch Tết thường gặp ở gia đình gốc

Bảng tóm tắt lịch Tết phổ biến; ngày tháng theo âm lịch, mỗi nhà có thể khác.

Với người mới đến, chỉ cần nhớ hai điều: chiều 30 là lúc gia đình hàng xóm bận nhất, đừng làm phiền; mùng một sáng sớm tránh sang nhà người khác khi chưa được mời.

Tết đổi khác khi làng thành phố

Người gốc lớn tuổi nhận thấy Tết đã gọn hơn xưa. Ít nhà tự gói bánh tét, ít nhà làm mứt; nhiều thứ mua sẵn. Đất chật, sân hẹp, không còn chỗ đặt bếp củi nấu bánh. Con cháu đi làm đến sát Tết, nghỉ ngắn, nên việc chuẩn bị dồn lại vài ngày cuối.

Nhưng có những thứ được giữ rất bền: bàn thờ ông bà, mâm cúng chiều 30, đi thăm mộ, chúc Tết người lớn. Ở nhiều nhà, con cháu đã dọn ra ở riêng trong khu dân cư mới, căn hộ, thậm chí quận khác, vẫn quay về nhà gốc ở Tân Nhựt ăn Tết, như một sợi dây giữ họ với đất cũ.

Một thay đổi khác là Tết nay có thêm hàng xóm mới. Có nhà gốc mời người thuê trọ ở lại Tết sang ăn bữa cơm, có chủ trọ lì xì con của người thuê. Những cử chỉ nhỏ ấy làm Tết ở vùng ven đô có một màu sắc riêng: Tết của làng cũ mở ra đón người mới.

Rằm tháng Giêng và những ngày sau Tết

Với nhiều gia đình gốc, Tết chưa thật sự hết cho tới rằm tháng Giêng. Ngày rằm đầu năm, nhiều nhà cúng cơm, cúng chè trôi nước, người lớn tuổi đi chùa, đi đình gần nhà. Các ngôi chùa trong vùng thường đông người hơn ngày thường, xe đậu kín lề đường. Người đi lễ nên đi sớm, gửi xe đúng chỗ, giữ trật tự.

Khoảng thời gian từ mùng sáu tới rằm cũng là mùa đi thăm, đi đám đầu năm: đám cưới chọn ngày đẹp đầu năm, tân gia, đầy tháng. Chủ nhà trọ thu xếp lại phòng, sửa chữa nhỏ trước khi người thuê quay về. Các tiệm buôn trong chợ mở hàng, cúng khai trương đầu năm, mong năm mới mua bán thuận lợi.

Người mới đến nếu thắc mắc vì sao những ngày này hàng xóm vẫn bận rộn cúng kiếng, thì đó là cái đuôi của Tết Nam Bộ. Sau rằm, mọi thứ mới thật sự trở về nhịp thường ngày, nhịp của chợ sáng, giờ tan ca và những chuyến xe tải trên Quốc lộ 1.

Lì xì, chúc Tết và cách nói lời chúc của người Nam Bộ

Lì xì đầu năm ở Nam Bộ chủ yếu dành cho trẻ con và người già. Trẻ chúc Tết ông bà, cha mẹ, cô chú, nhận phong bao đỏ; con cháu đã đi làm thì lì xì ngược lại cho ông bà, cha mẹ như một cách báo hiếu. Số tiền không quan trọng bằng ý nghĩa may mắn của tờ tiền mới.

Lời chúc Tết của người Nam Bộ thường giản dị: chúc sức khoẻ, chúc làm ăn khá, chúc "năm mới phát tài", "an khang thịnh vượng", "vạn sự như ý". Người già hay chúc con cháu "ngoan, học giỏi", "làm ăn khấm khá". Khi đến nhà người khác, câu chúc đầu tiên nên dành cho người lớn tuổi nhất nhà.

Có vài điều kiêng thường được giữ: tránh cãi vã, tránh nói chuyện xui xẻo, tránh quét nhà đổ rác ra ngoài ba ngày đầu năm ở một số nhà, tránh đòi nợ ngày đầu năm. Mức độ kiêng khác nhau tuỳ gia đình. Người mới đến không cần làm theo hết, chỉ cần tôn trọng khi ở nhà người khác.

Câu hỏi thường gặp

Tết ở Tân Nhựt có lễ hội gì riêng không?

Tết ở đây chủ yếu là sinh hoạt gia đình và họ hàng theo lệ Nam Bộ. Hoạt động chung như văn nghệ, hội chợ, đường hoa nếu có thường do chính quyền, đoàn thể tổ chức và thay đổi theo năm. Nên theo dõi thông báo của xã vào khoảng tháng Chạp.

Chợ Tết mở đến khi nào?

Chợ truyền thống thường họp đến trưa hoặc chiều 30 Tết rồi nghỉ vài ngày đầu năm; thời gian cụ thể mỗi chợ, mỗi sạp khác nhau. Siêu thị và cửa hàng tiện lợi thường mở lại sớm hơn. Nên mua đủ đồ cho vài ngày đầu năm.

Người thuê trọ ở lại Tết có nên sang chúc Tết chủ nhà không?

Nên, nhưng chọn giờ hợp lý, tránh sáng sớm mùng một nếu chưa được mời xông đất. Một lời chúc, một món quà nhỏ cho trẻ con trong nhà là đủ. Nhiều chủ trọ quý những người thuê có ý như vậy.

Thả cá chép ngày ông Táo ở đâu cho đúng?

Nên thả ở kênh rạch có nước chảy, chỗ được địa phương khuyến khích, thả nhẹ tay và chỉ thả cá. Túi ni lông, đồ cúng giấy bỏ vào nơi thu gom, không ném xuống nước. Cách làm này giữ được ý nghĩa mà không làm bẩn kênh.

Mâm ngũ quả Nam Bộ thường có gì?

Phổ biến là mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, ứng với câu "cầu vừa đủ xài"; nhiều nhà thêm dưa hấu, thơm, quýt. Không có quy định bắt buộc; mỗi gia đình chọn theo thói quen và điều kiện.

Đi tảo mộ ở nghĩa trang cần lưu ý gì?

Đi sớm tránh nắng, mang theo nước, găng tay, dụng cụ nhổ cỏ. Giữ trật tự, không đốt vàng mã bừa bãi, mang rác về đúng chỗ. Nếu mộ đã được di dời, quy tập, nên hỏi ban quản lý nghĩa trang hoặc họ hàng để tìm đúng vị trí.